دلیل پنجم و ششم اشتراک معنوی وجود

متن دلیل ششم مرحوم حاجی

و السّادس: دلیل ششم ما اُشیرَ إلیه بقولنا: این است که می‌فرمایند: (ممَّا بِهِ اُیِّدَ الْادِّعَاءُ) أی دعوی الاشتراک المعنوی، از آنچه که ادّعای ما که ادّعای اشتراک معنوی است را تقویت می‌کند، ما نقله الفخر الرّازی فی شرحه للاشارات عن القوم،آن چیزی است که فخر رازی در شرح اشارات خود از قوم نقل کرده است و هو (أنْ) ـ مخفّفة عن المثقّلة أنْ مخففه است از مثقله (جَعْلُهُ) أی جعل الوجود (قَافِیَةً) لأبیاتٍ (إیطَاءٌ)؛ و آن این است که جعلِ وجود به‌عنوان قافیۀ برای ابیات ایطاء است؛ و هو تکرارُ القافیة، المعیبُ عند البلغاء.ایطاء تکرار قافیه است که این نزدِ بلغاء خوب نیست.

فدلَّ پس دلالت می‌شود علی أنَّ له معنیً واحدًا، بر اینکه برای وجود معنی واحدی است، و لو کان مشترکًا لفظیًّا درحالی‌که اگر وجود مشترک لفظی بود، لم یلزم من الجعل المذکور ایطاءٌ، از این جعلِ مذکور ایطاء لازم نمی‌آمد، کما لو جعل لفظ «العین» قوافی الأبیات؛ کما اینکه اگر لفظ عین قافیۀ ابیات قرار داده بشود. بل ینبغی أن یحکم بالتّحسین، لأنَّه یصیِّرها من باب تجنیس القافیة بلکه اگر قافیۀ ابیات از باب مشترک لفظی قرار داده بشوند، خیلی هم خوب است المعدود من المحسّنات البدیعیَّة؛¹به‌خاطر اینکه این دیگر از باب تجنیس قافیه است که از محسّنات بدیعه شمرده شده است.»

یعنی از محسّنات بدیعه که خیلی خوب است یکی این است که انسان یک لفظی را چند بار تکرار کند که از هر تکرارش یک معنایی به‌دست می‌آید؛ در این زمینه یک شعری یادم است که می‌گوید:

این هم در باب جناس و اشتراک لفظی.

اللَهمّ صلّ علی محمد و آل محمد