دلیل پنجم و ششم اشتراک معنوی وجود

اگر از ائمه علیهم السّلام سؤال کنید که آیا این علمی که شما به خدا نسبت می‌دهید و آن ادراکی که شما می‌کنید با ادراکی که آن شخص عامی می‌کند، یکی است؟ حضرت می‌فرمایند: ابداً! من یک چیزی از عالمیّت خدا می‌فهمم و این آقایی که جلوی من است یک چیز دیگری می‌فهمد. همین‌طور به‌حسب مراتب، افرادی که مراتب بالاتری دارند ادراکات حقیقی‌تر و بهتری از این صفات در آنها پیدا می‌شود.

و این مسئله منافات ندارد با اینکه آن چیزی که الآن این شخص ادراک می‌کند اشتباه مطلق است، بعد یک مرحله به حقیقت نزدیک‌تر می‌شود، یعنی این شخص همین‌طور نزدیک‌تر می‌شود تا وقتی که به آن حقیقت مطلق برسد.

همان بچه کوچکی که هفت‌ساله و هشت‌ساله است هم می‌فهمد که خدا عالِم است، خدا قادر است و...، منتها مسئله‌ای که هست این است که آن بچه‌ای که در شعر می‌گوید: بِنا که بنّا دارد، پس این عالَم هم خدا دارد؛ او هم می‌فهمد که این عالَم را خدا درست کرده است، منتها او می‌گوید که خدا این عالم را با دست درست کرده است و خاک‌ها را برداشته و با هم جمع کرده است، ولی ما می‌گوییم که نه، خدا دست و پا ندارد!

بالأخره او هم اینکه خدا در اینجا یک إعمال رویّه‌ای برای خلقت عالَم کرده است را می‌فهمد، منتها او به حدّ خودش می‌فهمد و ما هم در حدّ خودمان می‌فهمیم و آنهایی که بالاتر از ما هستند هم در حدّ خودشان می‌فهمند و همین‌طور کسی که معرفت کامل پیدا بکند. و این مسلک، دیگر مسلکِ تعطیل نیست، بلکه مسلکِ معرفت است و هر کس به اندازۀ خودش معرفت پیدا می‌کند. این هم مطلب پنجم مرحوم حاجی.

کیفیت حضور اشیاء در مقام ذات پروردگار

تلمیذ: آیا در مقام ذات پروردگار تمام اشیاء تحقّق و حضور دارند؟

استاد: در مقام ذات، تمام اشیاء به نحو اجمال هستند و در مقام تفصیل، همین عالَمِ بسط و انشاء و اراده و... است. من‌باب‌مثال آیا وجوداتی که هنوز خلق نشده‌اند و تحقّق پیدا نکرده‌اند، در علم باری هستند یا نیستند؟ معلوم است که آنها در این‌صورت به‌نحو تفصیل نیستند بلکه به‌نحو اجمال هستند؛ یعنی همان صورت حقیقی آنها در ذات پروردگار به‌نحو اجمال و به نحو علم حضوری هست. وقتی به نحو تفصیل است که آنها به‌صورت تدریجی از آن عالم ملکوت به عالم طبع و ناسوت نازل شوند.