دلیل اول تا سوم مرحوم حاجی برای زیادی وجود بر ماهیّت

رجحان تقدیمِ مبحث زیادت وجود، بر اشتراک معنوی وجود

به‌نظر من اگر این بحث زیادی وجود بر ماهیّت را قبل از بحث اشتراک معنوی وجود می‌آوردند، خیلی خوب بود. یعنی اول بحث می‌کردیم که آیا وجود عین ماهیّت است یا جدای از ماهیّت است؟ و ثابت می‌کردیم که وجود نه عین ماهیّت است و نه جنسِ ماهیّت، و فصلِ ماهیّت هم مسلّم است که نیست.

بعد وقتی که ثابت کردیم که وجود نه عین ماهیّت است و نه جنس ماهیّت، آن‌وقت صحبت می‌کردیم که آیا باید قائل به اشتراک لفظی در وجود بشویم؟ یعنی وجود که برای خودش یک حساب و کتابی جدای از ماهیّت دارد و ما هم این را قبول داریم، آیا این حساب و کتاب به تعداد وجودات، حساب و کتاب جدا است که قائل به اشتراک لفظی بشویم؟ یا اینکه نه، همۀ وجودات را یک کاسه می‌کنیم و یک حکم به همۀ آنها بار می‌کنیم که قائل به اشتراک معنوی بشویم؟

اگر این بحث زیادی وجود را قبل از اشتراک معنوی می‌آوردند، کار به‌جایی بود چون هم اشتراک معنوی وجود بهتر جا می‌افتاد و هم خود این بحث، دیگر زائد نبود. این اشکال در کلمات مرحوم حاجی هست که ایشان در عبارات و فصول گاهی تقدیم و تأخیر انجام می‌دهند.

غُرَرٌ فيِ زِیٰادَة الوُجُود علی المَهِیَّة

خلافًا للأشعری¹، حیث یقول بعینیّته لها ذهنًا، درحالی‌که اشعری با این معنا مخالف است و می‌گوید که وجود در ذهن با ماهیّت عینیّت دارد؛ بمعنی أنّ المفهوم مِن أحدهما عینُ المفهومِ مِن الآخَر؛² یعنی هر آنچه شما از یکی از آن دو می‌فهمید همان چیزی است که از دیگری می‌فهمید.

اشتراک معنوی، لازمۀ عدم عینیّت وجود و ماهیّت

تلمیذ: پس اشعری قائل به اشتراک لفظی وجود است؟

استاد: بله، منتها این اشتراک لفظی در ذهن است و الاّ خود اشعری‌ها هم در خارج قائل به اشتراک لفظی نیستند. یعنی اینها نمی‌گویند که وجود در خارج عین ماهیّت است، یعنی بحث اشتراک لفظی وجود با بحث عینیّت وجود با ماهیّت، در خارج دوتا است.