بررسی دلیل پنجم بر زیادی وجود بر ماهیت

پس تمام افراد وجود ـ چه فرد سعی مانند عوالم ربوبی و عوالم اسماء و صفات باشد یا یک فرد غیر سعی مانند وجود معلولات و همین افرادی که در خارج هستند باشد ـ باز زائد بر ماهیّت هستند. این هم مطلب مرحوم حاجی در اینجا بود.

تطبیق متن دلیل پنجم و تتمه کلام

بیان لزوم تسلسل در صورت جزئیّت وجود برای ماهیّت

(وَ) لزومُ (التَّسَلْسُلِ)، لو کان الوجودُ جزءً للمهیّة اگر وجود جزء ماهیّت باشد، تسلسل لازم می‌آید بیان اللّزوم. بیان لزوم:

أنّه علی هذا کان لها جزء آخر موجود روی این حساب که وجود جزءِ ماهیّت باشد یعنی جنس برای آن باشد، باید یک جزء موجود دیگری برای ماهیّت وجود داشته باشد، لامتناع تقوّم الموجودِ بالمعدوم زیرا موجود نمی‌تواند به معدوم تقوّم پیدا کند، فیلزم أن یکونَ الوجودُ علی هذا التّقدیر جزءً للجزء پس وجود بنابراین تقدیر باید جزء برای فصل باشد که فصل هم جزء ماهیّت است، پس جزءِ جزء می‌شود، و هکذا و هم‌چنین اگر وجود نسبت به این جزء هم جزء باشد؛ باید یک جزءِ این جزء، وجود باشد، فیلزم ذهابُ أجزاء المهیّة إلی غیر النّهایة پس لازم می‌آید که اجزاءِ ماهیّت تا بی‌نهایت ادامه پیدا کنند و به نقطه‌ای منتهی نشوند، فیمتنع تعقُّل مهیّة من المهیّات بالکُنه. و هو باطلٌ در این‌صورت تعقّلِ ماهیّتی از ماهیات ممتنع است و ما نمی‌توانیم کنه هیچ ماهیّتی را ادراک کنیم و این باطل است، لأنّا نتصوَّر کثیرًا من المهیّات بجمیع ذاتیّاتها الأوّلیّة و الثانویّة چون ما بسیاری از ماهیّات را با تمام ذاتیّات اولیّه و همین‌طور ثانویه‌اش تصوّر می‌کنیم که جنس و فصل و عرضِ خاص و عرض عام و امثال‌ذلک باشند، و إنکارُ ذلک مُکابرةٌ. و انکار این مسئله صحیح نیست.

و کَونُ هذا تسلسلًا، إن کانت هذه الاجزاء المترتّبه خارجیّة، ظاهرٌ؛¹ و این مطلب که از جزء بودن وجود برای ماهیّت تسلسل لازم می‌آید، اگر اجزاء مترتّبه خارجی باشند، ظاهر و روشن است؛