بررسی دلیل پنجم بر زیادی وجود بر ماهیت

یعنی اگر جزء خارجی داشته باشیم لازمه‌اش بنا بر اصطلاح قائلین به اصالةالماهیّة این است که اجزاء خارجی که همان مادّه و صورت هستند، به یک حدّی نرسند؛ یعنی غیر نهایۀ فعلی در خارج تحقّق پیدا کند و این هم محال است.

بیان لزوم تسلسل دراجزاء عقلیّه، بنا بر اصالةالماهیّة

و أمّا ان کانت اجزاءً عقلیّةً اگر اجزاء، عقلیّه باشند ـ یعنی جنس و فصل ـ نه خارجیّه، فلأنّها متّحدةٌ فی الوجود پس این اجزاء عقلیّه با مادّه و صورت در وجود اتّحاد دارند،  ـ لا فی مقام تجوهر ذواتها اما اینها در مقامِ جوهریّت ذوات با همدیگر اتّحاد ندارند

چون بالأخره هر ماهیّتی متأخّر از اجزائش است. شما که می‌خواهید سکنجبین درست کنید، باید قبلاً سرکه را در یک طرف بگذارید، انگبین را هم در یک طرف بگذارید و بعد سکنجبین درست کنید.

هر ماهیّتی و هر مرکّبی در مقام تجوهر و جوهریّت ذاتِ خودش متأخّر از اجزائش است؛ حالا اگر اجزائش به غیر نهایت برسند، پس در وجود خارجی هم اجزاءِ آن به غیر نهایة می‌رسند و آن هم با این فرقی نمی‌کند.

فهی متمایزةٌ بحَسَبِ نفس الأمر به حَسَبِ نفس‌الأمر بین ماهیّت و بین اجزاء تفاوت است ؛ 

پس خود قائلین به اصالةالماهیّة هم در نفس‌الأمر نمی‌توانند بگویند که این مسئله اشکال ندارد؛ یعنی بگویند که تحقّق اجزاءِ بی‌نهایت برای ماهیّت در نفس‌الأمر قبل از اینکه در خارج تحقّق پیدا بکند اشکال ندارد؛ چون اجزاء، عقلیّه هستند. به این‌خاطر که اگر اجزاء بی‌نهایت باشند، شما ماهیّت را چطور تصوّر کردید؟ مگر شما که قائل به اصالةالماهیّة هستید نباید اول یک ماهیّتی را تصور کنید و بعد بگوئید که آن ماهیّت در خارج هست و تحقّق دارد. پس آیا در مقام تجوهر ذات، شما جوهریّت این ذات را تصوّر می‌کنید یا اصلاً آن را هم تصوّر نمی‌کنید؟ بالأخره شما جوهریّت ماهیّتی را تصوّر می‌کنید و باید ذات این ماهیّت را بجوهرها تصوّر کنید.

حالا اگر اجزاءِ آن ماهیّت به یک حدّی نرسند؛ یعنی شما همین‌طور پیگیری می‌کنید و می‌گویید که بالأخره فصلِ آن ماهیّت چه می‌شود؟ می‌گوئیم که بالأخره وجود جزءِ فصل آن هست ولی یک چیز دیگری باز دارد! سراغ آن می‌رویم و می‌بینیم که وجود جزءِ آن هم هست ولی باز یک چیز دیگری دارد. همین‌طور جلو می‌رویم و می‌بینیم که به یک حدّی نمی‌رسیم؛ پس در این‌صورت شما اصلاً ماهیّتی را تصوّر نکرده‌اید، هیچ چیزی را تصوّر نکرده‌اید؛ چون‌که جزء یا جزء خارجی است که در این‌صورت مسئله روشن است، برای‌اینکه شیئی که در خارج هست به یک حدّی نمی‌رسد، مثل همان مثالی که زدیم. یا اینکه جزء عقلی است؛ که در این‌صورت اگر در جزء عقلی هم تسلسل پیدا شود، اشکالش از این باب است که معرفت ما به یک حدّی نمی‌رسد و ما هیچ معرفتی به ماهیّت پیدا نمی‌کنیم.