بررسی دلیل پنجم بر زیادی وجود بر ماهیت

کیف و هذا ملاکُ سَبقِها بالتّجَوهر؟ و چطور اینگونه نباشد؟! درحالی‌که سبقِ نفس‌الأمری ملاکِ سبق بالتّجوهر این اجزاء از خودِ ماهیّت است یعنی خلاصه باید در نفس‌الأمر آن جنس و فصل بر خودِ ماهیّات سبقت داشته باشند 

هذا علی قول القائلین بأصالةالماهیّة؛ این بنا بر قولِ قائلین به اصالةالماهیّة بود

که آنها می‌گویند که آنچه در نفس‌الأمر و خارج هست فقط ماهیّت است؛ چه ماهیّت نفس‌الأمریّه قبل از اینکه تقرّر خارجی پیدا کند و چه ماهیّت نفس‌الأمریّه بعد از اینکه تقرّر خارجی پیدا بکند. چون اینها می‌گویند که ما یک عالمی داریم که همۀ ماهیّات قبل از اینکه در خارج تقرّر پیدا کنند، در آن عالم ریخته شده‌اند. آنها نمی‌گویند که ماهیّات قبل از اینکه در این عالم پیدا بشوند نیستند، بلکه می‌گویند که یک عالمِ ماهیّات داریم که قرار ماهیّات در آنجا است، درحالی‌که قرار خارجی و تعیّن خارجی ندارند.

حالا ما می‌گوئیم که وقتی که همین ماهیّت در نفس‌الأمر بی‌نهایت بشود، در همان‌جا این اشکال پیدا می‌شود که شما نمی‌توانید معرفت به آن ماهیّت پیدا کنید؛ چون هر چیزی را که می‌خواهید تصوّر کنید، می‌بینید که باز دنباله دارد و همین‌طور إلی غیرالنهایة امتداد پیدا می‌کند

بیان لزوم تسلسل بنا بر اصالةالوجود

و أمّا علی القول بأصالةالوجود و اما بنا بر قول به اصالةالوجود ، فنقول: اتّحادها فی الوجود مهیّات البسائط الخارجیّة می‌گوییم که ما در ماهیّاتِ بسائط خارجیّه قائل به اتّحاد این اجزاء در وجود هستیم؛ 

یعنی در ماهیّات بسائط خارجیّه این اجزاء با ماهیّات، متّحد هستند و انضمامی در کار نیست، چون بحث در بسیط است مثل مقولات تسعه.

و أمّا فی مهیّات المرکّبات الخارجیّة اما جنس و فصل در ماهیّاتِ مرکّبات خارجیّه همان مادّه و صورتِ خارجی است، فهی عینُ الموادِّ والصُّوَر، و مادّه و صورت خارجی هم انضمامی است، پس تسلسل در جنس و فصل باعثِ تسلسل در مادّه و صورت خارجی می‌شود 

یعنی شما گاهی طبیعت را لا بشرط تصوّر می‌کنید، در این‌صورت جنس و فصل می‌شود، و گاهی آن را بشرط لا و به شرط عدم صدقش بر کسی و طردِ عدم تصوّر می‌کنید، در این‌صورت مادّه و صورت می‌شود. به عبارت دیگر آنچه ما در ذهن می‌آوریم همان محاکات از آن چیزی است که در خارج است ؛ و تفاوت اعتباری است