بررسی دلیل پنجم بر زیادی وجود بر ماهیت

و المراد بالعموم و الخصوص هنا السّعة و الضّیق بحسب الوجود العینیّ مراد ما از عموم و خصوص در اینجا عموم به معنای طبیعت کلّیه نیست، بلکه مراد در اینجا معنای سعه و ضیق به حَسَبِ وجود عینی است الغیر المنافی للفردیَّة. ، که این عمومیّت منافات با فردیّت ندارد. پس نگویید که چرا فرد است؟! چون می‌گوییم که این فردی است که سعه دارد. و هذا کثیر الدّور علی ألسنتنا و ما زیاد عام می‌گوییم [در سخنانمان زیاد از لفظ عام استفاده می‌کنیم] که منظورمان از آن، کلّی طبیعی نیست بلکه یک حقیقت خارجی سعی است. 

طبقًا لأهل الذّوق و این کار ما به‌خاطر مطابقت با عرفاء است فیطلقون علی الوجود الحقیقیِّ الممتنع الصّدق علی کثیرین لفظ «الکلّی» و «العام» و «المُطلق» که آنها بر وجود حقیقی که ممتنع الصّدق بر کثیرین است، لفظ کلّی و عام و مطلق را اطلاق می‌کنند و یعنون «المحیط الواسع»، و قصد می‌کنند آن وجودی را که محیط و واسع است. وعلی نحوٍ من الوجود الحقیقیِّ لفظ «الخاصِّ» و «المقیَّد» و «الجزئیِّ»، و آنها بر یک نحو از وجود حقیقی لفظ خاصّ و مقیّد و جزئی را اطلاق می‌کنند و یعنون «المحدودَ المحاط». و قصد می‌کنند آن وجودی را که محدود و معلول و محاط است 

پس ممکن است یک شیء درعین‌حال که عامّ است، خاصّ هم باشد. اما خاصّ به اصطلاح منطقیّون دیگر نمی‌شود که عام باشد.

تبیین معنای کلّی سِعیّ

و مِن هذا القبیل اطلاقُ الاشراقیّین¹ لفظ «الکلّیِّ» علی «ربِّ النّوع». و از همین قبیل است اطلاق اشراقیّین لفظ کلّی را بر ربّ‌النوع

که این ربّ‌النوع یک معنای سعی است که همۀ افراد مادونِ خودش را دارد. آنها در مُثُل افلاطونیّه می‌گویند که هرچه در این عالم است، یک مُمَثَّلِ کلّی در عوالم بالا دارد که همه در تحتِ او هستند و او مدیر و مدبّرِ افراد است؛ مثلاً تمام افراد انسان یک انسان کلّی دارند و تمام افراد بقر یک بقر کلّی دارند و تمام افراد خروس یک خروس کلّی دارند که اگر آن خروس بخواند، همۀ خروس‌ها می‌خوانند و اگر او نخواند آنها هم نمی‌خوانند و امثال‌ذلک.