وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

پس حکیم در وهلۀ اول اثبات تکثّر و تمایز و اختلاف را می‌کند و بعد همۀ این اختلافات را به همان مبدإ أعلیٰ برمی‌گرداند، ولی عارف این کار را نمی‌کند! عارف تا به این درخت نگاه می‌کند، می‌گوید که این خدا است! خدا است که دراز شده است! می‌گوید که خدای دراز را ببینید!

در اینجا دیگر یک امر بیشتر نیست! و دیگر نه مسئلۀ ربط است و نه هیچ چیز دیگری، بلکه تمام اینها در او و داخل او است. و دیگر لازم نیست که شما یک امری، یک غول بی شاخ و دمی را در نظر بگیرید و بالای کوه ابوقبیس بگذارید و از اینجا یک طنابی به او بکشید!

نه‌خیر، اگر در همین وجود خودتان بروید، می‌بینید که ربط است؛ یعنی این وجودِ خودتان، وجودِ پروردگار است و درعین‌حال وجودِ پروردگار، وجودِ خود او است. یعنی عارف دیگر خودی برایش باقی نمی‌ماند تا او را مرتبطِ به یک مافوقی بداند و او را مرتبطِ به بالاتر ببیند! بلکه در همان وهلۀ اول، پروردگار را در این می‌بیند و تمام.

در اینجا عارف دیگر منتظر چیست؟! منتظر چه چیزی می‌خواهد بماند؟! آیا می‌خواهد منتظر ربطش بماند؟! آیا می‌خواهد منتظر علیّتش بماند؟! آیا می‌خواهد منتظر برزخ و تجرّدش بماند؟! هیچ‌کدام نیست! همه‌اش خدا، خدا، خدا و خدا است! و دیگر مسئله تمام شد و فرق بین عارف و حکیم در این است.

دیدگاه محی‌الدّین در مسئله وحدت حقیقت وجود 

بله، مرحوم محی‌الدّین ـ رضوان الله علیه ـ در اینجا آمده‌اند و همین مطلب را برهانی کرده‌اند. ایشان از بحثِ وحدت شهود آمده‌اند بحثِ وحدت حقیقت وجود را پی‌ریزی کرده‌اند و این بحث از محی‌الدّین است. که این همه سر و صدا هم که درست شده است به‌خاطر همین است؛ نمی‌دانم این را در کجا دیدم؛ مثل‌اینکه در همان حاشیه آمیرزا مهدی آشتیانی ـ رحمة الله علیه ـ است.

محی‌الدّین از وحدت شهود بحث را پیش می‌کشند و تا بحثِ وحدت حقیقت وجود، جلو می‌آیند. این بحث در کتاب‌های ایشان: فصوص، فتوحات و آثار دیگر ایشان و شَوارقُ الاِلهام وجود دارد. در تمام آنها این بحثِ وحدت شهود را مطرح می‌کنند.¹