وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

منتها حالا در لسان عرفاء، حرف گاهی اوقات این طرف می‌شود و گاهی اوقات آن طرف می‌شود! نه‌اینکه عارفی که می‌گوید غیر از خدا هیچ چیز نیست؛ یعنی هیچ شیئی در خارج نیست، حتّی این اختلافات و تمایزات در خارج نیستند تا ما بگوییم که اینها نیهیلیسم شده‌اند و قائل به پوچ‌گرایی هستند.¹ این‌طور نیست! بلکه یکی می‌آید مطلب را سلیس‌تر و روان‌تر بیان می‌کند و یکی می آید در پرده می‌گوید و یکی هم در عالمِ وَجد می‌آید یک حرفی می‌زند!

صحبت من در این است که اشکال مرحوم آقای مطهّری ـ رحمة الله علیه ـ به آقایان عرفاء به‌هیچ‌وجه وارد نیست و تمام عرفاء دارند همین مسئلۀ وحدت وجود را اثبات می‌کنند! اگر در مبسوط گفتند خیلی خوب است؟!

اتحاد دیدگاه عارف و پروردگار نسبت به مخلوقات

تلمیذ: در توضیح این کلام عرفاء که فرمودید که همه چیز را خدا می‌بینند، ما می‌بینیم که بعضی از عرفاء در حال وجد مطالبی را بیان می‌کنند که نشان می‌دهد تعیّن خودشان را لحاظ کرده‌اند، مثلاً «أنا الله» می‌گویند. به این ترتیب که شما فرمودید، تعیّن هم حذف می‌شود گرچه لحاظ تعیّن بکنند! چون باز تعیّن هم از جهت همان حقیقت وجود است. پس در این‌صورت نمی‌توانیم هیچ چیزی را به خودمان نسبت بدهیم؟!

استاد: آن مطلبی که بنده عرض کردم با اینجا هیچ‌گونه اختلافی ندارد. عارف وقتی که خودش را با تعیّن لحاظ می‌کند و الوهیّت می‌دهد؛ به‌خاطر این است که در خودش یک معنای سِعی می‌بیند که آن معنای سِعی به تمام موجودات و تمام ممکنات گسترش دارد.

یعنی همان‌طوری‌که پروردگار در نظر خودش نسبت به ممکنات و مخلوقات، نظر سِعی دارد و تمام موجودات را به علم حضوری در وجود خودش مندکّ می‌بیند و با آن نگاه، «أنا ربّکم الأعلیٰ» می‌گوید؛ این عارف هم در همان‌وقتی که یک‌هم‌چنین مطلبی را می‌گوید، وجودِ خود را یک وجود سِعی می‌داند. و در آن موقع دیگر وجودِ خود را در مقابل خدا نمی‌داند، در آن موقع خود را می بیند و بس! و چیز دیگری نمی‌بیند. یعنی وجودِ خود و وجودِ خدا و وجودِ جمیع ممکنات را در وجودِ خود منطوی می‌بیند؛ عیناً مثل همان‌جا و هیچ فرقی نمی‌کند!