وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

بلکه خود این وجود است که آمده و خودش را مقیّد کرده است؛ پس قید داخل در خودِ وجود است. حالا آیا این قید، نقص است؟ بگویید که نقص است، آیا کمال است؟ بگویید که کمال است، آیا اشتداد است؟ بگویید که اشتداد است، آیا ضعف است؟ بگویید که ضعف است، هرچه می‌خواهد باشد. بالأخره این قید به این شکل و به‌این‌صورت، ذاتِ وجود است؛ و ذاتِ وجود هم یکی که بیشتر نیست، ده تا که نداریم!

لزوم وحدتِ ذات وجود در خارج

اگر ذات وجود متمایز و مختلف باشد؛ پس این مسئله که بعداً خودِ مرحوم حاجی هم می‌گویند پیش می‌آید؛ که هرچیزی را که ما بخواهیم از یک چیز دیگری انتزاع بکنیم، باید با منشأ انتزاعش فرق داشته باشد. و آن‌وقت دیگر مسئلۀ اشتراک معنوی وجود پیش می‌آید، که ما در آنجا اثبات کردیم که وجود یک مفهوم واحد بیشتر نیست؛ یعنی مفهومی که منطبق بر آن عین است، یک مفهوم است. و در آنجا عرض کردیم که تا آن ذاتِ در خارج، واحد نباشد، انتزاع ما هم از آن ذات، واحد نخواهد بود، بلکه باید آن ذاتِ در خارج، واحد باشد تا ما بتوانیم از آن، یک امر واحد را انتزاع بکنیم.

پس باید آن ذات در خارج وحدت داشته باشد. اینکه آن ذات باید وحدت داشته باشد به همین معنا است؛ یعنی حقیقت، حقیقت واحد می‌شود که این حقیقتِ واحد، خودش را با قیودی که خودش دارد متعدّد می‌کند.

پس در واقع اصلاً تعدّدی نیست؛ یعنی تعدّد متمایزِ از همدیگری در اینجا نیست! این همین حرفی است که عرفاء می‌گویند. حالا شاید بتوانیم یک مقدار از متنش را تا آن حدودی که عرض کردیم بخوانیم.

تطبیق متن کتاب در وحدت و کثرت حقیقت وجود

نظر فهلویّون از حکماء در حقیقت تشکیک در وجود

غرر فی بیان الأقوال فی وحدة حقیقة الوجود و کثرتها بیان اقوال در وحدت و کثرت حقیقت وجود: