وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

یعنی خدا هست و غیر از خدا هیچ نیست؛ این همان کلام امیرالمؤمنین علیه السّلام است که: «کان الله و لم یکن معه شیء و الآنَ کما کان»؛¹ خدا بوده است و هیچ چیزی غیر از خدا نبوده است و الآن هم خدا هست و هیچ چیزی غیر از خدا نیست. از اینجا ما به معنی این مطلب از عرفاء می‌رسیم که غیر از خدا هیچ چیزی نیست.²

نظر مرحوم مطهّری درباره نگرش عرفا به ماسوی الله

یادم است که وقتی که این مطالب را مباحثه می‌کردیم، این مسئله را در شرح مرحوم آقای مطهّری دیدم، که ایشان می‌فرمودند که این مطلبی را که عرفاء می‌گویند که غیر از خدا هیچ چیزی نیست، از باب وحدت مشهود است نه از باب وحدت وجود؛ یعنی عارف به یک جایی می‌رسد که غیر از خدا هیچ چیز دیگری را نمی‌بیند. چون عارف این‌قدر در محبّتش نسبت به پروردگار قوی می‌شود که فقط وجود محبوب و معشوق را می‌بیند و چیز دیگری را نمی‌بیند.

اما فیلسوف نمی‌تواند این مسئله که غیر از خدا هیچ نیست را قبول بکند؛ چون ما همۀ این تکثّرات را در عالم خارج می‌بینیم، همۀ این تکثّرات هستند! چرا باید بگوییم که نیستند؟!

ایشان می‌فرمایند که اگر بخواهیم این مسئله که بگوییم فقط خدا هست و غیر از خدا هیچ نیست را توجیه بکنیم، باید بگوییم که این عارف در اینجا فقط خدا را دیده است و نظرش از ماسوی‌الله افتاده و قطع شده است.³

نقد دیدگاه مرحوم آقای مطهّری 

اما این مسئله خیلی جای تأمّل دارد؛ و تأمّل آن از این باب است که عارف نه از باب محبّت معشوق را می‌بیند و غیر معشوق را نمی‌بیند! نه، این‌طور نیست بلکه مسئله به این نحو است که چشم مجازِ عارف از بین می‌رود و چشم حقیقت پیدا می‌کند، جهان‌بینی عارف تغییر پیدا می‌کند. آن چیزی را که عارف سابقاً به حقیقت می‌دید، الآن به مجاز می‌بیند و لذا می‌گوید که غیر از خدا چیزی نیست. و آن حکمی را که به صورت استقلالی روی اعیان خارجی می‌کرد و برای هر کدام از آنها یک وجودِ مختصّ می‌دید، حالا می‌بیند که تمام این وجودات، مندکّ در وجود خدا هستند و دیگر وجودی باقی نمی‌ماند. در اینجا صحبت در این است!