وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

مثال تسبیح برای مطلبِ حکماء در وحدت و کثرتِ حقیقت وجود

من‌باب‌مثال شما یک تسبیح را در نظر بگیرید؛ این تسبیح فرض کنید که صد دانه دارد و تمام این دانه‌ها از چوب هستند. یعنی شما یک واحدِ یک کیلویی چوب را در دستگاه خرّاطی ببرید و شروع به خرّاطی کردن بکنید و از این چوب، دانه‌هایی درست بکنید؛ یک دانۀ بزرگ، یک دانۀ کوچک. تسبیح با دانه‌های خیلی‌خیلی بزرگ هم هست؛ ما در مکّه یک تسبیح دیدیم که آویزان کرده بودند و دانه‌هایی داشت که خیلی‌خیلی بزرگ بودند، یک تسبیح خیلی بزرگی بود!

حالا اگر شما بخواهید با این مکعّب چوب، از این دانۀ بزرگ تا این دانۀ کوچک را درست بکنید، سنخیّت همۀ این دانه‌ها سنخیّت واحده است؛ یعنی همۀ اینها چوب هستند. یعنی شما به همۀ اینها یک مفهوم را اطلاق می‌کنید و می‌گویید که هذا خَشَبٌ، هذا خَشَبٌ، هذا خَشَبٌ، هذا خَشَبٌ. منتها می‌گویید که هذا خَشَبٌ صغیر و هذا خَشَبٌ کبیر. این دانه‌ها از نظر چوب بودن یک واحد هستند. ولی وقتی به خود اینها نگاه می‌کنید می‌بینید که از همدیگر جدا هستند؛ یعنی بین این مقدار از دانۀ تسبیح و بین آن مقدار دیگر فاصله است و شما می‌توانید آن را تکّه‌تکّه بکنید و بین یکی از آنها با دیگری فاصله بیندازید.

حکماء ـ اگر بخواهیم مثال بزنیم ـ در بحثِ مراتب تشکیک، قائل به این نحوه هستند؛ یعنی می‌گویند که هر مرتبه‌ای جدای از مرتبۀ مادون یا مافوق خودش است و برای خودش یک تعیّنی دارد، ولی درعین‌حال سنخۀ آن با سنخۀ مادون و مافوقش یکی است.

استعداد هر مرتبۀ از وجود برای رسیدن به مرتبۀ مافوق

تلمیذ: در بحث مراتب وجود بحث تعدّی و انتقال نیست؛ یعنی یک وجود نمی‌تواند که یک وجود دیگر بشود؛ چون مرتبۀ هر وجود ذاتی آن است!

استاد: بله، یک وجود نمی‌تواند که وجودِ دیگر بشود، ولی می‌تواند در خودش تغییر و تحوّل ایجاد بکند. یعنی همین وجودی که الآن متعیّن است، قابلیّت برای چرخش را دارد؛ مثلاً وجود مادّی چرخش پیدا بکند به مثالی و مجرّد، و کم‌کم تحوّل پیدا بکند.