وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

تلمیذ: مرتبۀ هر وجودی جزءِ ذاتش است، پس چطور می‌شود که به وجود بعدی منتقل بشود؟

استاد: مرتبۀ فعلی آن، جزءِ ذاتش است، ولی همین وجود در این مرتبه‌ای که هست باز استعدادِ برای مرتبۀ دیگر را دارد؛ یعنی الآن مرتبۀ این چوب جزءِ ذات این مرتبه است، ولی در خود همین مرتبه باز استعداد برای رُقاء و مرتبۀ دیگر هم وجود دارد.

تلمیذ: بنابراین بیان اگر ما قائل بشویم که هر مرتبه‌ای از مرتبۀ دیگری نیست؛ یعنی یک وجود تبدیل به وجود دیگر نمی‌شود، بلکه یک وجود است که در خودش تغییر و تحوّل ایجاد می‌کند، دیگر نمی‌توانیم بگوییم که یک مرتبه، مادون است و یک مرتبه، مافوق است!

استاد: مرتبۀ مادون تا وقتی که مادون است نمی‌تواند مافوق بشود، ولی همین مرتبۀ مادون از نظر استعداد، استعدادِ برای مافوق را دارد؛ یعنی خاصیّت وجود این است که بالا و پایین نمی‌پذیرد، بلکه وجود به‌حسب آن مرتبۀ خودش شدّت و ضعف دارد. اما همین وجود ممکن است که استعدادِ برای کشیده شدن به مرتبۀ بالاتر را در ارتباط با علّت داشته باشد؛ یعنی این وجود با توجه به علل فوقیّه در خودش گردش ایجاد کند و به مرتبۀ بالاتر برسد. و به هر مرتبه‌ای که می‌رسد، آن مرتبه جدای از مرتبۀ قبل و مرتبۀ بعد است. این نظر این آقایان است، که مسئلۀ فهلویّون از اینجا ناشی می‌شود و خیلی‌ها قائل به این قضیّه شده‌اند.

عدم تنافی تجلّی مظاهر متکثّره با حقیقت واحده وجود

مطلب دیگر که فعلاً به عنوان فهرست از آن بحث می‌شود این است که وجود نه‌اینکه دارای مراتب مختلف است، بلکه وجود اصلاً یک حقیقت واحده است و این حقیقت واحده منافاتی ندارد با اینکه بیاید در مظاهر متکثرّه جلوه بکند و برگشت تمام این مظاهر متکثّره به همان حقیقت واحد است.

روی این حساب آنچه را که ما در عالم اعیان می‌بینیم، اگر با دقّت بیشتری به آنها نظر بکنیم، می‌بینیم که تمام این تفاوت‌ها و کثراتی که می‌بینیم، کثرات و تفاوت‌هایی است که دارند از شئون آن حقیقت واحده نشئت می‌گیرند. و این کثرات متفاوته، خلل و نقصانی در وحدت آن حقیقت به‌وجود نمی‌آورند. آن حقیقت واحده همان وجودِ منبسط و همان وجودِ بحت و بسیط است، که همان مبدإ أولیٰ و ذات پروردگار است، فقط همان است.