بررسی نظر حکماء مشّاء دربارۀ وحدت وجود

یک کتابی در ذهنم می‌آورم، به این نحو که در این اطاق کتاب است؛ حالا این کتاب کدام‌یک از آنها است؟ این می‌شود کلّی طبیعی و مبهمه، هیولای مبهمه، ماهیّت مبهمه، که تمام اینها داخل در این بحث هستند.

لذا اگر در بحث اشتراک معنوی گفتیم که مفهوم وجود، مفهوم واحد است و اشتراک معنوی وجود را پذیرفتیم، باید قطعاً قائل به وحدت حقیقت وجود هم باشیم و این دو از همدیگر جدا نیستند.

به نظر بنده اگر هر دو بحث را یک کاسه می‌کردند، بهتر بود. البتّه در اینجا می‌توانیم بگوییم که در آنجا ایشان خواستند که بحث مفهومی از مسئله بکنند و در اینجا بحثِ عینی و حقیقی بکنند.

متن مرحوم حاجی در نظرِ حکماء مشّاء دربارۀ وجود

[قول المشّاء بأنّ الوجودات حقائق متبائنه]

(وَ) الوجود (عِنْدَ) طائفة (مَشَّائِیَّةٍ) من الحکماء¹ (حَقَائِقٌ تَبَایَنَتْ)،  وجود نزد طایفۀ مشّاءِ از حکماء، عبارت است از حقایقی که با هم متباین هستند. 

صفة لـ«حقایق» تباین صفتِ برای حقایق است، بتمام ذواتها البسیطة این حقایق با تمام ذوات بسیطه‌ای که دارند با هم تباین دارند،، لا بالفصول نه‌اینکه فصول این حقایق خارجی با همدیگر فرق می‌کند،  لیلزم الترکیب تا اینکه ترکیب لازم بیاید! و یکون الوجود المطلق جنسًا و در این‌صورت وجودِ مطلق، جنس بشود و امتیازش هم به‌واسطۀ فصل باشد

و لا بالمصنِّفات و المشخِّصات لیکون نوعًا و تباینی که دارند به مصنّفات و مشخّصات هم نیست، تا اینکه شما بگویید که وجود، نوع است و ما به‌الإمتیاز آن، مشخِّص یا مصنِّف می‌شود، بل المطلق عرَضیٌّ لازم لها. بلکه وجودِ مطلق یک عَرَضی است که لازم این حقایق خارجیّه است؛ بمعنی أنَّه خارج محمول یعنی خارج محمول است، لا أنَّه عرَضیٌّ بمعنی المحمول بالضّمیمه؛²

نه‌اینکه عرضی به معنای محمول بالضّمیمه باشد.

خارج محمول مثل زوجیّت، که خارج از اربعة است و بعد شما آن را به اربعة حمل می‌کنید. اصلاً زوجیّت کاری به اربعة ندارد؛ شما در اینجا یک امری را از اربعة انتزاع می‌کنید و من‌باب‌مثال می‌گویید: «الأربعةُ زوجٌ».