بررسی نظر حکماء مشّاء دربارۀ وحدت وجود

استاد: قائل شدن به مسئلۀ تباینِ وجود به‌خاطر این است که اینها قائل به اصالةالماهیّة هستند. البتّه اینکه بگویند: ما تباین در وجود داریم، معنا ندارد. خود مرحوم حاجی هم این را می‌گویند.

تلمیذ: در این‌صورت چرا مرحوم حاجی در اینجا این مسئله را ذکر کرده‌اند؟

استاد: به نظر من هم اینکه ایشان مطلب این آقایان که قائل به تباین شده‌اند را در اینجا ذکر کرده‌اند، مناسب نیست. 

تبیین نظریه ذهنی بودن اشتراک معنوی وجود

در مسئلۀ وحدت حقیقت وجود، بحث «اشتراک معنوی وجود» دیگر جایی برای اینها، باقی نمی‌گذارد چون این بحث اشتراک ما همان جا دلیلی که ایشان می‌آورد می‌گوید: لِأنَّ معنیً واحِداً لا یُنتَزَعُ ما در همان‌جا ـ در بحث «اشتراک معنوی وجود»، گفتیم که مفهوم وجود یک مفهوم واحد است و ذهن نمی‌تواند دو برای او تصوّر بکند ـ این مسئله را گفتیم که آقایان فرموده‌اند که مسئله در آنجا یک مسئلۀ مفهومی و ذهنی است؛ یعنی مفهومی که ذهن ما از وجود می‌فهمد، یک مفهوم واحد است که در بین مصادیقش اشتراک معنوی است. یعنی شما وقتی این مفهوم را ادراک می‌کنید، مفاهیم متعدّده‌ای در ذهنتان نمی‌آید، بلکه فقط یک معنا در ذهن می‌آید، به خلاف اشتراک لفظی مثل لفظ شیر و عین و امثال‌ذلک. یعنی وقتی که شما عین را می‌خواهید تصوّر بکنید، لاجَرم مفاهیم متعددّه‌ای در ذهن می‌آید؛ مفهوم اسد فضّه، ذهب، ربیعه، حارث، چشم و امثال‌ذلک¹ در ذهن می‌آیند. اینها به‌خاطر این است که خودِ مفهوم این اشتراک لفظی، تکثّر ذهنی دارد؛ یعنی مفاهیم مختلفه‌ای از این در ذهن می‌آید.

اما مفهوم وجود، وحدت ذهنیّه دارد؛ یعنی در ذهن غیر از یک معنا، معنای دیگری نمی‌آید. البتّه مصادیق این وجود در ذهن می‌آیند، ولی ما کاری به آن مصادیق نداریم، بلکه ما به خود مفهوم کار داریم.

من در اینجا تقریر مطلب این افراد را بیان می‌کنم. این آقایان می‌گویند که بحث ما در اشتراک معنوی وجود، بحث ذهنی است؛ یعنی یک مفهوم واحد در ذهن می‌آید، که آن مفهومِ واحد مثل طلب می‌ماند.