بررسی نظر حکماء مشّاء دربارۀ وحدت وجود

چون ماهیّت مابه‌الاختلاف است، بلکه در وجود است که ما به‌الإشتراک وجود دارد.

و بما أنَّ هذه الکثرة و از جهت‌اینکه این کثرت در مراتبِ وجود من حیث الشّدَّة و الضّعف و الکمال و النّقص و التّقدُّم و التّأخُّر از حیث شدّت و ضعف، کمال و نقص، تقدّم و تأخّر، تؤکِّد الوحدة الّتی هی حقُّ الوحدة وحدتی را تأکید می‌کند که حقّ وحدت است. 

احرازِ جامعیت وحدت وجود با تعدد کثرات

هرچه کثرت بیشتر باشد، جامعیت آن وحدت بهتر احراز می‌شود و نقاط خلأ و خلل در او کمتر تصوّر می‌شود. و هرچه کثرات بیشتر باشند، دالّ بر این است که آن وجودِ بسیط همه را در بر گرفته است.

اگر باران آمده باشد و شما به من بگویید که باران آمده است! من می‌گویم که آقا کی باران آمده است؟! باران نیامده است!

شما می‌گویید که نگاه کن و ببین که الآن خیابان خیس است! می‌گوییم که نه، این خیابان را من‌باب‌مثال شهرداری با ماشین‌هایش خیس کرده است. می‌گوید که آن کوچه هم خیس است! می‌گوییم که صاحب‌خانه صبح مهمان داشته است، به همین‌خاطر آمده است جلوی خانه و کوچه را آب پاشی کرده است. می‌گوید که حالا این کوچه به‌خاطر صاحب‌خانه خیس است، آخر روی آن پشت بام و آن حیاط چطور؟ می‌گوید که حالا از اینجا به خارج از شهر برویم؛ بیابان را چه کسی خیس کرده است؟ مگر در بیابان هم دیگر شهرداری رفته است؟!

اگر به بیابان برویم و ببینیم که بیابان خیس است، در همان اول نمی‌گوییم که باران آمده است! می‌گوییم که شاید این نقطه به‌خاطر گودالی که قبلاً در آن آب بوده است خیس است. ولی وقتی که همین‌طور به همۀ بیابان نگاه می‌کنیم و می‌بینیم که همه‌جا خیس است، می‌گوییم که باران آمده است.

پس وقتی که ببینیم در تمام بیابان‌ها و خیابان‌ها و کوچه‌ها آب است و همه خیس هستند، در این‌صورت بیشتر بودن مقدار آب و خیس بودن زمین، آمدن باران را تأکید می‌کند. تا اینکه ببینیم که جاهای کمتری خیس باشد؛ یعنی یک‌جا خیس باشد و یک‌جا خیس نباشد!