بررسی نظر حکماء مشّاء دربارۀ وحدت وجود

این وجود هم چون بسیط است؛ اقتضای بساطتش این است که هیچ نقطۀ خلائی باقی نگذارد و همۀ موجودات را در بر بگیرد. پس هرچه موجودات بیشتر باشند؛ بساطت، وحدت و شمول او بیشتر اثبات می‌شود. و این همان نکته‌ای است که خلاصه خیلی جاها کاربرد دارد.

هر بسیطی در مفهوم خودش شمول دارد

تلمیذ: طبق فرمایش شما سعه و انبساط وجود ثابت می‌شود، ولی آیا بسیط بودن وجود هم از اینجا فهمیده می‌شود؟

استاد: فرقی نمی‌کند، هر دو یکی است! یعنی همین‌قدر که شما قائل به انبساط بشوید، باید قائل به بساطت هم بشوید؛ چون اگر بساطت نباشد، ترکّب لازم می‌آید و در ترکّب هم محدودیّت پیش می‌آید. این دو لازمۀ همدیگر هستند!

پس هر چیز بسیطی در مفهوم خودش شمول دارد؛ مثلاً شما اجناس عالیه را در نظر بگیرید، اینها بسیط هستند. و چون بسیط هستند، در مفهوم خودشان شمول دارند. مثلاً کمّ، تمام کمّ‌ها را شامل می‌شود، کیف، تمام کیف‌ها را شامل می‌شود.

اما همین‌که این کمّ، قید خورد و مقیّد شد، یک عده خارج می‌شوند؛ کمِّ یک خطّی، کمّ دو خطّی، کمّ سطحی، کمّ حجمی. یا اگر کیف قید خورد و مقیّد شد به کیف مذوقات، کیف مسموعات و...، یک عده خارج می‌شوند. یعنی همین‌قدر که در آن، تغییر و ترکیب پیش آمد، دیگر در اینجا از انبساط هم بیرون می‌آید.

تمام این چند تا «بما» که می‌آید، خبرش پایین‌تر است

و إن لم تکن الکثرة الّتی من حیث الاضافة إلی الماهیّات الإمکانیّة اگرچه کثرت از حیث اضافه به ماهیّات امکانی این‌طور نیست که جهت وحدت در آن باشد تا مؤکّد وحدت باشد.

برگشت اختلافِ کثرات به ماهیّت و اتّحاد آنها به وجود

پس کثرت از حیث اضافۀ به ماهیّات امکانی این‌طور نیست که جهت وحدت در آن باشد؛ یعنی لازمۀ کثرت، اختلاف است. همین‌قدر که آن نور بسیطِ وجود در قوالب امکانیّه ریخت و کثرت پیش آمد، اختلاف به وجود می‌آید؛ چون‌که لازمۀ کثرت، اختلاف است. پس آن وحدتی که در این کثرت است، این قضیّه را دارد نه خود کثرت!