تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

اما ما بیاییم یک کار دیگری بکنیم؛ یعنی بیاییم و بگوییم که ما یک مسلکی در اینجا داریم که آن مسلک، مسلکِ بسیار عالی است، گرچه ما خود آن مسلک را هم قبول نداریم! ولی این آقایان متکلّمین آمده‌اند و از آن مسلک استفاده کرده‌اند و به همین‌خاطر مطلب را به این نحو بیان کرده‌اند. یعنی در اینجا نتوانسته‌اند مطلبشان را بیان بکنند، ولی منظورشان همین است که ما می‌گوییم.

یک مسلکی به نام مسلکِ ذوق‌المتألّهین هست که مرحوم حاجی می‌گوید که محقق دوانی این مسلک را به ذوق‌المتألّهین نسبت می‌دهد، که همان وحدت وجود و موجود است.¹ ما یک وحدت وجودی داریم که قبلاً دربارۀ آن صحبت کرده‌ایم و یک وحدت موجودی داریم که بعداً بحث از اینها می‌آید.

مبنای حکما در وحدت وجود و کثرت موجود

ولی بالاجمال و الاشاره مطلب این‌چنین است که یک وحدت وجود داریم؛ یعنی حقیقت همۀ اشیاء به یک اصل واحد برمی‌گردد. من‌باب‌مثال الآن می‌بینیم که این آب دارد در این جوی می‌رود، آن آب هم دارد در آن جوی می‌رود، آن آب هم در آن جوی دیگر می‌رود و امثال‌ذلک.

می‌گویند که مرحوم شیخ بهایی زاینده‌رود را به تمام محلّه‌های اصفهان تقسیم کرد؛ لذا شما الآن در تمام محلّه‌های اصفهان می‌بینید که یک نهری از آن در آنجا می‌گذرد. گرچه الآن این نهرها دیگر کثیف و خراب شده است و اتفاقاً باید روی آن را بپوشانند و دیگر آن انشعاب از زاینده رود را ندارند. اما در سابق آب زاینده رود در تمام محلاّت می‌رفت؛ یک نهر در این محلّه می‌رفت و یک نهر به محلّۀ دیگر.

در سابق آب زاینده‌رود، آب تمیز و آب شرب آنها بود و مردم هم رعایت می‌کردند، به همین خاطر همیشه این آب تمیز بود. در آن محلّه هم یک ریشه از آن می‌رفت، در آن محلّۀ دیگر هم یک ریشه می‌رفت، به نحوی که تمام اصفهان از این آب استفاده می‌کردند. و بعد هم به مزارع می‌رفت و در مزارع هم تقسیم می‌کردند و....