تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

به نحوی که می‌گویند: تمام خارجی‌هایی که به آنجا آمدند، همه این تقسیم را تأیید کردند و گفتند که که بهتر از این نحوه‌ای که شیخ بهاء تقسیم کرده است، نمی‌شود تقسیم کرد.

حالا هر نهری هم جوی‌جوی می‌شود؛ یک جوی در این کوچه می‌رود، یک جوی در آن کوچه می‌رود، یک جوی در آن کوچۀ دیگر می‌رود و امثال‌ذلک. و بعد از خود جوی‌ها به خانه‌ها می‌رود؛ در این خانه می‌رود و بیرون می‌آید، در آن خانه می‌رود و بیرون می‌آید و امثال‌ذلک.

حالا اگر شما تمام این شبکه‌ها را در نظر بگیرید و دنبال این آبی که الآن در این خانه می‌آید را بگیرید، می‌بینید که این آب از این جوی آمده است، اگر دنبال جوی را بگیرید، می‌بینید که این آب از نهر آمده است، اگر دنبال نهر را بگیرید، می‌بینید که این آب از زاینده‌رود آمده است. اگر دنبال زاینده‌رود را بگیرید، می‌بینید که زاینده‌رود از رودهای مختلفی که با همدیگر ترکیب شده‌اند، درست شده است.

اصل زاینده‌رود، زنده رود بوده است؛ یعنی همین‌طور رودها از رودهایی که همین‌طور مثل قارچ که در می‌آید، زنده می‌شدند و به همدیگر ریزش می‌کردند. یا اینکه بگوییم از باب زاینده است؛ یعنی این رود به تزاید و اینها می‌رفت، تا به این شکل درآمده است.

خلاصه اگر برویم، به چهارمحال و بختیاری می‌رسیم و از آنجا هم می‌گذرد، حتّی ممکن است که به جاهای بالاتر مثل خوزستان هم قضیّه برسد، که حالا ما به آن جاها کار نداریم.

اگر شما همین شبکه را در نظر بگیرید، می‌بینید که تمام این شبکه به زاینده‌رود رسید. پس تمام این اختلافات و تمام این شبکه‌هایی که شما در اینجا دیدید، برگشتشان به یک واحد است؛ یعنی یک واحد بوده است که این یک واحد همین‌طور تکثّر پیدا کرده است و تبدیل به نهر شده است، و بعد نهر تبدیل به جوی شده است و جوی هم تبدیل به انشعابِ خانه شده است. و در خانه هم از آن، پارچ آب برداشته شده است و با آن، سماور پر شده است، با آن، رخت و لباس شسته شده است و امثال‌ذلک.