تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

قائلین به وحدت وجود می‌گویند که تمام حقایق و هستی‌هایی که ما در اشیاء مشاهده می‌کنیم و قابل انکار هم نیستند؛ مثل هستی زید، هستی عمرو، هستی بکر، هستی این میکروفن، هستی این میز، هستی این درب، هستی این دیوار، هستی این کبوتری که الآن دارد می‌رود. تمام این هستی‌هایی که دارند، هستی‌های پراکنده است، که هیچ‌کدام به دیگری ربطی ندارد و مربوط نیست، ولی هر کدام از اینها برای خودشان جدای از دیگری هستند!

این مطلب را قائلین به وحدت وجود می‌گویند، که هر کدام از اینها جدای از دیگری هستند؛ یعنی این هستی جدا است، آن هستی هم جدا است، آن هستی دیگر هم جدا است. یعنی هر کدام از اینها در ظرف خودشان جدای از دیگری هستند و به دیگری کاری ندارند، یعنی حدّ و مرز دارند. این به آن می‌گوید که تو جلو نیا و آن به این می‌گوید که تو جلو نیا! هر کدام از آنها به دیگری می‌گوید که بایستیم و حدّ و مرز خودمان را داشته باشیم. ولی اصل و ریشه و برگشت تمام این هستی‌ها به یک هستی واحد است.

آن هستی واحد مثل یک شبکه‌ای است که از آن بالا آمده است و یک تکّه‌اش شده این، یک تکّه‌اش شده این، یک تکّه‌اش شده این؛ مثلِ یک بادکنکی که شاخه‌ها و قسمت‌های متعدّدی دارد. شما این را باد می‌کنید و بعد می‌بینید که این یک شاخه می‌شود، آن یک شاخه می‌شود، آن قسمت یک شاخۀ دیگر می‌شود؛ مثلاً این قسمتش گِرد می‌شود، آن قسمتش دراز می‌شود، آن قسمتش قلُمبه یک قسمت دیگرش طور دیگری می‌شود و....

ولی در اینجا یک فوت و دَم واحدی است که در اینها رفته است و به هر کدام به صورت جداگانه تعیّن و تقرّر داده است؛ این قسمت جدای از آن است و آن هم جدای از این است. ولی اگر آن یک فوت را برگردانید و خارج بکنید، همۀ اینها دوباره جمع می‌شوند و دوباره عدم به وجود می‌آید؛ یعنی دیگر هیچ چیزی در آنها وجود ندارد.