تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

پس برگشتِ دیدن و ندیدن به پندار است! آن چیزی که در خارج است یک امر واحد است؛ آن امرِ واحد گاهی خودش را یکی می‌کند و گاهی خودش را به دو صورت درمی‌آرود، درحالتی‌که دو صورت است.

در اینکه دو چیز است شک نداریم؛ چون این یک تقرّر دارد و این هم که بغل شما است یک تقرّر دارد. حالا آیا به هر دو زید می‌گویند یا به هر دو عمرو می‌گویند؟ آیا به این عمرو می‌گویند و به دیگری زید می‌گویند؟ نمی‌دانیم! گاهی اوقات این‌طور می‌شود؛ یعنی گاهی اوقات او عمرو می‌شود و این زید، گاهی اوقات هر دو زید می‌شود، گاهی اوقات هر دو عمرو می‌شود.

سؤال این است که این قضیّه چطور ممکن است؟ چون اگر امر، متعدّد است؛ پس چطور تبدیل به واحد می‌شود؟ اگر واحد است؛ پس چطور اسامی مختلف به خود می‌گیرد؟ پس معلوم می‌شود که امر، امرِ واحد است و لازمۀ بساطت و انبساط آن وحدت این است که می‌تواند خودش را متکثّر بکند.

دلیل اعتراض حکما بر عرفا در مسئله وحدت وجود

پس مثل مرحوم حاجی سبزواری¹ یا آقای مطهّری² که آمده‌اند و به این کلام عرفاء اعتراض کرده‌اند، به‌خاطر این است که مطلب ایشان را متوجّه نشده‌اند. عارف این‌قدر احمق نیست که بین سیب و پرتقال فرق نگذارد! عارف بین سیب و پرتقال فرق می‌گذارد؛ چون رنگ این زرد است و این قرمز است. چه برسد به مزّه و خاصیّت آن!

عرفاء در اینجا چه می‌خواهند بگویند؟! اینها می‌خواهند بگویند که یک امرِ واحد بیشتر نیست؛ یعنی با اینکه آن امر واحد بی‌نهایت خاصیّت، رنگ، سعه، قید و حد دارد، ولی درعین‌حال یک امر واحد است.

شما الآن این پرتقال و سیب را دو چیز می‌بینید، ولی او یک چیز می‌بیند، که آن یک چیز به این صورت و آن صورت در می‌آید، ولی خودش در واقع یک امر واحد است. این می‌شود وحدت وجود و موجود.