تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

بالأخره ما باید در حمل یک مفهوم بر مصادیق متعدّده، این جهت وحدت را به یک جهت واحدی برگردانیم. و روی این حساب، استدلالی که شده است و ما این استدلال را در خیلی از جاها می‌توانیم به‌کار ببریم، این است که هیچ‌وقت یک معنای واحد بر اشیاء مختلفه از نظرِ اختلاف، حمل نخواهد شد.

پاسخ به اشکال تکثّر واحد در حملِ نوع و جنس بر افراد

اگر حالا یک کسی بگوید که مگر شما جنس و نوع را بر افراد حمل نمی‌کنید، درحالتی‌که حملِ همین وحدت طبیعیّۀ نوعیّه یا جنسیّه بر افرادشان هم عینِ کثیر شدن واحد است؟ چون جنس هیچ مفهوم و تحقّقی ندارد مگر به تحقّق افراد خودش، و نوع هم هیچ تحقّقی در خارج ندارد مگر به تحقّق افراد خودش. کلّی طبیعی یعنی همین؛ یعنی تحقّقش به تحقّق افرادش است. پس در اینجا هم همین واحد عین کثیر است و فرق نمی‌کند؟!

ایشان می‌گویند که واحد در اینجا (تحته الکثیر) در تحتش کثیر است، نه‌اینکه عینِ کثیر است. یک مفهوم کلّی داریم که در تحتِ این مفهوم کلّی افراد کثیری هستند؛ یعنی آنچه در زیر اینها است، افراد کثیره‌ای هستند که در زیر و تحتِ این کلّی قرار می‌گیرند.

یک روز مرحوم آخوند بحث می‌کرد که آیا می‌شود از یک لفظ با ارادۀ واحد، معانی متعدّده را اراده کرد یا نمی‌شود؟ یک کسی در تحتِ و پایین منبر همین‌طور اشکال می‌کرد. آخوند گفت: این صدایِ ما تحت از چه کسی است؟! یعنی با یک لفظ، دو معنا را قصد کرد.

ولی باز این هم ارادۀ معانی متعدّده از لفظ واحد نمی‌شود و می‌شود گفت که نشدن آن در اینجا نشدن عادی است نه نشدن عقلی؛ یک‌وقت بحث ما، بحث عادی است، در این‌صورت نمی‌شود که چند معنا را از یک لفظ قصد کرد، ولی یک‌وقت بحث ما، بحثِ امتناع عقلی است، در این‌صورت می‌گوییم که در اینجا امتناع عقلی نداریم، بلکه امکان عقلی داریم. حالا این بحث برای محلّ خودش بماند.