بررسی اقوال مختلف در مسئله وحدت وجود و موجود

11

توضیح وحدت وجود و موجود در مسلک ذوق‌المتالّهین
مسئله‌ای را که ذوق‌المتألّهین در اینجا مطرح می‌کنند این است که اصلاً اینها یک وحدت تقرّری برای وجود قائل هستند؛ یعنی نه تنها ذات وجود واحد است و تکثّر و اختلاف در ذات وجود نیست بلکه در عالَم خارج هم بیشتر از یک موجود نیست و تمام این موجوداتی را که شما زیاد و متکثّر می‌بینید، همه کشک و پوچ هستند و برگشت همۀ این موجودات به یک وجود واحد است.
پس هم وجود واحد می‌شود و هم موجود؛ موجود به عنوان وجودی که تقرّر در خارج پیدا کرده است هم می‌شود واحد. این مطلب ذوق‌المتألّهین است.
و مرحوم آقا سید احمد کربلایی ـ قدّس‌سرّه ـ درقبال مرحوم آقا شیخ محمدحسین اصفهانی ـ رضوان الله علیه ـ در آن مکاتباتشان دارند این مسئله را مطرح می‌کنند.¹
البتّه اگر ما واقعاً قائل به اصالة الوجود و مسئلۀ وحدت وجود بحاقّ ذاته بشویم، مسئلۀ وحدت وجود ما را به وحدت موجود هم می‌کشاند. این ایرادی بود که مرحوم حاجی به ذوق‌المتالّهین داشتند. إن شاء الله بقیه‌اش برای فردا.
اللَهمّ صلّ علی محمد و آل محمد
1. برای مطالعۀ بیشتر مراجعه شود به توحید علمی و عینی.