بررسی اقوال مختلف در مسئله وحدت وجود و موجود

این قول که با هم تخالف ذاتی ندارند و اگر تخالفی هست به مرتبه است، مذهب فهلویّون است که قائل به تشکیک هستند.

(سِوَی الْحِصَصِ) مگر حصصی الّتی هی المفهوم الوجود المطلق که عبارتند از مفهوم وجود مطلق المتفاوت عندهم بمجرّد عارض الإضافة إلی مهیّة مهیّة و تفاوت این حصص در نزد ایشان به مجرّد عروض و اضافۀ آنها به یک‌یک ماهیّات است فالوجود عندهم اعتباریٌّ؛¹ پس وجود از نظر ایشان اعتباری است.

پس اینها می‌گویند که وجود در واقع یک امر اعتباری می‌شود که تمایز آن از بقیّه به لحاظ مضافٌ‌إلیه می‌شود؛ وجودِ انسان، وجودِ بقر، وجودِ غنم. پس وجود در اینها یک امر اعتباری است و تمایز این امر اعتباری در اینها به مضافٌ‌إلیه است، یعنی به همان بقر و غنمی که می‌آوریم. یعنی انتساب این مفهوم مطلق به ماهیّات متخالفه باعث امتیاز بین خود این مفهوم شده است و حصص را به وجود آورده است.

ذکر مثال برای قول فهلویّون، مشّائین و متکلّمین

و الحصص الذّهنیّه حصص ذهنیّه کبیاض هذا الثّلج مثل سفیدی این یخ، سفیدی و ذاک آن یخ و سفیدی آن دیگری است، 

پس این ثلج در خارج وجود دارد، اما بیاضش عبارت از یک معنای ذهنی است. بیاض این یخ، بیاض این لحاف و بیاض این گچ حِصَص ذهنیّه‌ای هستند که گرچه متعلّقشان در خارج هست، ولی خود آن بیاض، ذهنی می‌شود؛ چون ما آن را در اینجا به‌عنوان کلّی لحاظ می‌کنیم.

و ذالک فی الخارج حیث إنَّها متماثلة متَّفقة فی اللوازم. که هر سه حِصَص ذهنیّۀ در خارج هستند؛ چون این حصص در لوازم، متماثل و متّفق هستند.و الأفراد الخارجیَّة المتخالفة علی مذهب المشَّائین² افراد خارجیّه که بنا بر مذهب مشّائین متخالف هستند، کالأجناس العالیة المتفاوتة بنفس ذواتها البسیطة. مثل اجناس عالیه مانند جنس کمّ و جنس کیف و جنس اعراض عالیه می‌باشند که به نفس ذواتشان متفاوت‌اند.

یعنی بنا بر رأی حکمای مشّائین افراد خارجی با همدیگر تخالف ذاتی دارند، و بعد ایشان تخالف ذاتی را به اجناس عالیه تشبیه می‌کنند و می‌گویند: