بررسی اقوال مختلف در مسئله وحدت وجود و موجود

پس اطلاق موجود بر ماهیّات هم به این معنا نیست که ما به ماهیّات استقلال بدهیم و واقعاً برای اینها در عالم امکان یک مَقرّ مکین و یک مکان امینی قرار بدهیم؛ ماهیّات هباءً منثوراً¹ هستند. پس به‌خاطر اینکه این ماهیّات انتساب به وجود دارند، از برکت انتساب به وجود ما یک کلاهی هم بر سر اینها می‌گذاریم و می‌گوییم: گرچه تو پوچی و نیستی، اما ما از برکت وجود به تو هم می‌گوییم: «موجود». اما در واقع موجودیّت به وجود تو برمی‌گردد، نه به خود تو؛ چون تو کسی نیستی تا وجود به تو برگردد!

مثل‌اینکه من به این کتاب بگویم: کتاب منظومه! و او به خود ببالد که الآن من هستم که ده سیر و یک کیلو وزن من است! می‌گویم: جرم تو وزن دارد، نه‌اینکه منظومه بودن کتاب، به تو وزن داده است! همین الآن اگر تو را برداریم و تبدیل به خمیر کاغذ بکنیم، می‌بینیم که باز یک کیلو سر جایش است، ولی از منظومه خبری نیست. پس الآن تو نباید به خودت ببالی که من کتاب منظومه هستم و یک کیلو وزن دارم! کتاب منظومه اعتباری است، آن جرمی که در او هست وزن دارد. این آقایان هم همین‌طور می‌گویند.

کلام مصنف در عدم صحّت مسلک ذوق‌المتالّهین

و هذا المذهب و إن ارتضاه جمٌّ غفیر اگرچه این مسلک را بسیاری از متألّهین پسندیده‌اند و به آن راضی شده‌اند، لکنَّه عندنا غیر صحیح ولی از نظر ما صحیح نیست؛ لأنَّهم حیث قالوا بأصالة المهیَّة چون اینها از این جهت که قائل به اصالة المهیّة هستند، یلزم علیهم القول بالثّانی للوجود لازم است که قائل به دومی برای وجود بشوند

یعنی از یک طرف قائل به وجود هستند و گفته‌اند که وجود، وجود واحد است و موجودیّت به وجود برمی‌گردد و از طرف دیگر قائل به اصالة الماهیّة هستند. در مورد پروردگار، قائل به اصالت وجودِ پروردگار هستند؛ چون در آنجا ماهیّت راه ندارد، و در مورد غیر پروردگار، قائل به اصالة الماهیّة هستند. پس این که ثنویّت شد!