بررسی اقوال مختلف در مسئله وحدت وجود و موجود

پس در اینجا ما درقبال وجود هم یک اصالتی فرض کردیم که آن اصالت با ماهیّت است. پس ما دو اصل داریم؛ اصل اول، اصل وجود است که مختصّ به ذات باری است و اصل دوم، اصل ماهیّت است که مختصّ به غیر ذات باری است. پس در این‌صورت شما ثانی برای وجود فرض کرده‌اید، نه وحدت برای وجود! بنابراین وجود هست و در مقابلش هم یک اصالت دیگر است، چون شما گفته‌اید که اصالت در غیر ذات پروردگار با ماهیّت است. پس ما طبق حرف شما در دار تحقّق، دو سنخ و دو اصل داریم.

و أنَّ فی دار التّحقُّق سنخین و أصلین؛¹

و باید ملتزم بشوند به اینکه ما در دار تحقّق، دو سنخ و دو اصل داریم.

نقد ایراد مصنف بر ذوق المتالهین

حالا اگر به مرحوم حاجی بگوییم که اگر اینها قائل به اصالت وجود باشند، شما چه می‌گویید؟! دیگر این اشکال مرحوم حاجی به اینها وارد نمی‌شود.

پس مرحوم حاجی نخواست بگوید حرف اینها غلط است بلکه گفت: حرف، حرف درستی است ولی مبنای اینها غلط است. یعنی بنای اینها درست است ولی اینها در مبنا اشتباه کرده‌اند، چون مبنای اینها اصالة الماهیّة است، لذا این مسئله غلط است. اما اگر ما مبنا را درست کردیم و گفتیم که اینها قائل به اصالة الوجود هستند در این‌صورت اصالة الماهیّة دیگر کنار می‌رود و حرف، حرف صحیحی است. این همان مسلک وحدت وجود و موجود است که در اینجا پیش می‌آید؛ یعنی یک موجود بیشتر نیست.

تلمیذ: پس مرحوم حاجی هم این مسئله را قبول دارند.

استاد: بله، عرض کردم که این مطلب درست است؛ یعنی اگر ما این مطلب ذوق‌المتالّهین را به تنهایی نگاه بکنیم، می‌بینیم که مسئلۀ حق و درست است. مرحوم حاجی هم همین را می‌گوید؛ می‌گوید که این مطلب درست است، ولی با مبنای اینها که قائل به اصالة الماهیّة هستند جور در نمی‌آید. چون در این‌صورت باید یک اصالة الماهیّة این طرف باشد و یک اصالة الوجود هم باید در طرف دیگر باشد.