بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (2)

پس اقوائیّت، این را دو مرحله می‌کند: مرحلۀ زمین و مرحلۀ بالاتر از آن. حالا اگر همین‌طور جلو رفتیم و فاصلۀ بین زمین و خورشید ـ که میلیون‌ها فرسخ می‌شود ـ را طی کردیم و به خود دایره و کرۀ خورشید رسیدیم، طبعاً آن شدّت نوریّه در آنجا دویست، سیصد برابر نورِ در سطح زمین می‌شود.

پس آن‌قدر آن نور زیاد است که اصلاً انسان تحمّل دیدنش را ندارد! مثل نورهای الکتریکی که با آن جوش می‌دهند یا در کوره‌های ذوب فلزات و سیمان و مس از آن استفاده می‌کنند.¹ در آنجا با الکتریسیته تولید حرارت و گرما می‌کنند و این‌قدر نور زیاد است که اگر کسی بخواهد بدون ماسک نگاه کند، فوراً چشمش کور می‌شود چون چشم قدرت دیدن آن نور را ندارد.

کسانی که قائل به مراتب تشکیک هستند، طبعاً باید قائل به اختلاف اعداد در مراتب تشکیکی باشند؛ چون امکان ندارد که یک مرتبۀ تشکیکی با حفظ مرتبۀ خود، واجد مرتبۀ ضعیف‌تر باشد! یعنی مثلاً وقتی که می‌گوییم: این نور در اینجا پانصد وات نیرو و شعاع دارد، نمی‌شود که این نور در همان حال صد وات نیرو و توان داشته باشد!

سریان مقام ذات در جمیع مظاهر

روی این حساب در این مسئله چه جوابی باید داد و در این آیه چه چیزی باید گفت، که آن ذات به وحدانیّت خودش با حفظ رتبه، واجد رتبه‌های دیگر هم می‌شود؟ این همان مسئلۀ وحدت حقّۀ حقیقیّه است که وحدتِ خودش را در جمیع موارد عالَم وجود، حفظ کرده است.

و اگر آن وحدت قید می‌خورد و برای آن وحدت، حدّ تشکیکی قائل می‌شدیم، دیگر نمی‌توانستیم یک مرتبۀ دیگر را داخل در آن مرتبه قلمداد کنیم؛ یعنی اگر مرتبۀ ذات پروردگار در رتبۀ چهار است، دیگر دو نمی‌شود و اگر دو است، دیگر هشت نمی‌شود و اگر هشت است، دیگر دوازده نمی‌شود.

بنابراین به بیان دیگر، آیه این را می‌رساند که مقام ذات از رتبۀ یکتا رتبۀ بی‌نهایت، در جمیع مظاهر سریان دارد؛ و این همان مسئلۀ وحدت ذات و وجود است.