بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (2)

دلالت سورۀ اخلاص بر وحدت  وجود

آیۀ بعدی که دلالت بر توحید ذاتی و به تَبَع آن، وحدت وجود می‌کند، سورۀ ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ أَحَدٌ﴾ است، که إن‌شاءالله در جلسۀ بعد روایاتی که در توحید صدوق راجع به این سوره است را می‌آوریم.

در آیۀ ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ أَحَدٌ﴾،¹ مقام احدیت که همان مقام لا اسم و لا رسم است و همان وحدت حقّۀ حقیقیّه است، در اینجا انتساب به پروردگار دارد. ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ أَحَدٌ * ٱللَهُ ٱلصَّمَدُ * لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَدۡ * وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدٌ﴾.

تلمیذ: آیا مقام احدیت و هو هویت یکی هستند؟

استاد: بین احدیت و او فرقی نیست، منتها از او به احدیت تعبیر می‌آورند و وحدت از مقام هو هویت انتزاع می‌شود، نه‌اینکه عارض بر آن مقام بشود؛ لذا در مقام احدیت هیچ فاصلی بین او و بین وحدت ، وجود ندارد و آنچه که در مقام بروز و ظهورِ ذات و بیرون آمدن از مقامِ عماء ـ که همان مقام احدیت و غیب الغیوب است ـ می‌باشد، مقام واحدیّت است که بعد از مقام هو هویت و احدیت است.

توضیح مقام واحدیّت پروردگار

یعنی واحدیّت مقامی است که ذات می‌خواهد خودش را به اوصاف کمالیّه و صفات ثبوتیّۀ خودش، بروز و ظهور بدهد؛ این مقام می‌شود مقام واحدیّت.

و چون هر مَظهر و مُظهری در مقام بروز و ظهور، با مظاهر و مُظهرات دیگر تَعداد می‌شود؛ لذا حملِ واحد بر آن مقام، در چنین موقعیّتی است. ما واحد را بر مقام احدیت حمل نمی‌کنیم، چون واحد یعنی یک، یکی که قابل تَعداد و شمارش است؛ یکی که می‌تواند دو، سه و چهار بشود و در کنار همدیگر قرار بگیرند، مانند موجودات.

بنابراین واحدی که در اینجا عارض و حمل بر ذات شده است مانند همان واحدی است که عارض بر سایر ممکنات می‌شود و فرق نمی‌کند. چون سایر ممکنات در مقام بروز و ظهور هستند، شما به آنها یک و دو و... می‌گویید ولی اگر یک شیئی در این اطاق باشد و اطاق تاریک باشد و هیچ اثری از آن نباشد، در این‌صورت که شما یک و دو نمی‌گویید!