بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (3)

مثالی برای تبیین معنای وحدت وجود و موجود

دست من پنج انگشت دارد: انگشت کوچک (خنصر)، انگشت ابهام (شست)، وسطی، سبّابه (اشاره) و بِنصر. تمام این پنج انگشت با کف دست یک مجموعۀ واحد هستند که در مقام ظهور این مجموعۀ واحد را جدا کرده‌اند. بعضی‌ها وقتی به دنیا می‌آیند، دستشان یک تکّه و به‌هم چسبیده است که این انگشت‌ها را با عمل جرّاحی یکی‌یکی از هم جدا می‌کنند.

پس جدا کردن انگشت هیچ‌گونه استقلال و تعیّنی به انگشت نمی‌دهد بلکه این همان ذرّه‌ای است که او را از دریا جدا کرده‌اند. این انگشتان را یکی‌یکی باز می‌کنند؛ بعد ما پنج انگشت می‌بینیم، این را کوتاه‌تر از آن می‌بینیم و آن را بلندتر از این می‌بینیم، یکی را به این شکل می‌بینیم و دیگری را به شکل دیگر می‌بینیم. درحالی‌که تمام اینها در ابتدا یک مجموعۀ واحدی بیش نبودند، که آن مجموعۀ واحد مظاهری پیدا کرد به مظهریّت تک‌تک این انگشت‌ها.

«هو الظاهر» هم همین را می‌گوید که اگر شما به دستتان نگاه بکنید می‌بینید که این تعداد، اختلاف و تکثّر در انگشتان باعث تکثّر در مفهوم، خصوصیّت و هویّت دست نخواهد شد. یعنی تمام اینها یک وحدتی داشتند که ما آنها را از وحدت جدا کردیم، و جدا شدن اینها از آن وحدت به معنای افتراق آنها از وحدت نیست.

یعنی باز همۀ اینها داخل در دست هستند؛ اگر دست جمع بشود باز دست است و اگر باز بشود هم دست است، اگر دوتا انگشت را ببندید و سه‌تا از آنها را باز کنید باز دست است و اگر دوتا از آنها را باز کنید و سه‌تا را ببندید باز دست است. فرق نمی‌کند! این معنای ﴿وَٱلظَّٰهِرُ وَٱلۡبَاطِنُ﴾ است. این هم آیات مربوط به سورۀ حدید، که البتّه باز دربارۀ این آیات، مطالبی خدمتتان عرض می‌کنیم.

روایات ائمه علیهم السّلام دربارۀ وحدت وجود

امیرالمؤمنین علیه السّلام در نهج البلاغه، خطباتی دارند که دلالت بر این مسئله دارد و بیشتر روایاتی که از ائمه علیهم السّلام در این‌باره آمده است، همین خطبات امیرالمؤمنین علیه السّلام را شرح می‌کنند. عجیب اینجاست که بسیای از این روایات که از امام رضا و سایر ائمه علیهم السّلام نقل شده‌اند، عین همان عبارت‌های امیرالمؤمنین علیه السّلام هستند و هیچ فرقی نمی‌کنند! نظیر خطبۀ سیدالشهداء علیه السّلام که می‌فرمایند: