بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (3)

بنابراین هیچ شیئی وجود مستقلّی جدای از وجود پروردگار ندارد که وجود پروردگار به وجود او حدّ بخورد و وجود و ذات پروردگار منحاز و جدای از ذات و حدود ماهوی او باشد که فاصله‌ای بیفتد. اگر بخواهد فاصله بیفتد، حدّ است و حدّ هم نقصان است، و نقصان هم خلأ است، و خلأ با مُصمَدیّت منافات دارد. این یکی از آن آیاتی است [که دلالت بر وحدت حقّۀ حقیقیّه و توحید ذاتی می‌کند]، که البتّه روایاتش را ـ روایات قبل از آن و بعد از آن را ـ عرض خواهیم کرد.

دلالت صریح آیات سورۀ حدید بر وحدت حقّۀ حقیقیّه

یکی از آیاتی که دلالت بر وحدت حقّۀ حقیقیّه ـ که همان توحید ذاتی است ـ می‌کند و خیلی معنای ظاهر و صریحی بر این مسئله دارد و به‌عبارت‌دیگر مسئلۀ وحدت وجود با آن اثبات می‌شود، آیات سورۀ حدید است. البتّه این آیات در غیر از سورۀ حدید هم وجود دارند:

﴿هُوَ ٱلۡأَوَّلُ وَٱلۡأٓخِرُ وَٱلظَّٰهِرُ وَٱلۡبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ﴾؛¹ که این معنای اولیّت و آخریّت و ظاهریّت و باطنیّت، دلالت بر همان مسئلۀ وحدت وجود و وحدت حقّۀ حقیقیّه می‌کند. البتّه در این مورد روایاتی داریم که این مسئله در آنها به‌طور مفصّل بیان شده است.

معنای اولیّت وجود پروردگار برای همۀ موجودات

﴿هُوَ ٱلۡأَوَّلُ وَٱلۡأٓخِرُ﴾؛ اول هر چیزی اوست و آخر هر چیزی هم اوست. یعنی هر وجودی را که بخواهید در تصوّر بیاورید، اول آن وجود، پروردگار است. حالا این اوّلیّت را به هر معنایی می‌خواهید تصوّر کنید:

اگر آن را به معنای علّت بگیرید، یعنی اول تحقّق علّت، پروردگار است و هر وجودی منتهی می‌شود به علّت أولیٰ که ذات پروردگار است. در باب بحث علیّت خواهیم گفت که معلول ـ برخلاف آنچه که تصوّر می‌شود ـ به معنای جدای از علّت نیست، بلکه معلول عینِ وجود علّت است در مرحلۀ نازل. پس بنابراین «أوّلُ کلّ شیء» به معنای این است که مبدأِ اولیٰ و علّت أولیٰ برای هر چیزی وجود پروردگار است. اگر به معنای علت می‌گیریم.