بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (3)

و اگر آن یا به معنای اول که به معنای تحقّق بگیریم؛ یعنی اصلِ تحقّق و نشئت یک شیء با اوّلیّت پروردگار است. یعنی وقتی که به یک شیء نگاه می‌کنید، قبل از اینکه به آن شیء نگاه کنید؛ در وهلۀ اول باید به وجود پروردگار نگاه کنید و بعد وجود مرآتی آن را در نظرِ بگیرید. این معنا دیگر به علیّت کاری ندارد بلکه از نقطه نظر تعیّن ابتدای تعیّن هر چیزی وجود پروردگار است، چه علیّت باشد یا نباشد!

پس وجود خود آن شیء به تنهایی کجا می‌رود؟ در اینجا وجود و لحاظ آن شیء بعد از وجود پروردگار است؛ که مسئله در اینجا عین همان مسئلۀ وحدت وجود است. در مسئلۀ وحدت وجود صحبت در این است که یک وجود واحد که وجود عامّ اطلاقی است، بیشتر نیست؛ و آن وجود باید در ابتدای هر تعیّنی در نظرِ گرفته شود، که تعیّناتِ دیگر، مَرائی و مظاهر آن وجودِ مطلق و سِعی هستند؛ و دلیلِ اوّلیّت، دلیل آخریّت هم می‌شود؛ یعنی چون اول هر شیئی است، پس آخر هر شیئی هم او است.

آن‌وقت هر تعیّنی از نقطه‌نظر مرآتیت او را نشان می‌دهد، ولی از نقطه‌نظر تحقّق خارجی و در نظرِ بدوی، اول این تعیّنات را می‌بینیم.

لذا مرحوم حاجی هم در بحث اصالةالوجود و اصالةالماهیّه می‌فرماید:

علّتِ اینکه خیلی از افراد قائل به اصالةالماهیّه شده‌اند به‌خاطر این است که ادراک معنای وجود خیلی دورتر از ادراک ماهیّات است؛ یعنی شما در خارج به آنچه که نگاه می‌کنید، ماهیّات است، حالا پی بردن به این مسئله که همۀ این ماهیّات، پُف و حباب هستند و حقیقت آنها وجود است، نیاز به تأمّل، تفکّر و تعمُّل دارد.¹

همین‌طور در این آیه هم می‌فرماید: گرچه شما یک حقایقی را در خارج می‌بینید، ولی قبل از اینکه بخواهید در آن حقایق فکر کنید، باید فکر و نظر شما به یک حقیقتی برود که آن حقیقت، مندمج و تودرتوی این هیاکل و مشاکل خارجی است.