بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (3)

پس بنابراین دارد حکایت از عکس رُخ یار می‌کند که در پسِ این قضیّه است؛ یعنی در واقع حکایت از باطن خودش می‌کند و در اینجا دیگر جدایی وجود ندارد. پس بنابراین همان عکس رخ یار است که به صور مختلف درآمده است.

تلمیذ: طبق این بیانی که فرمودید، تشکیک واقعی همدیگر وجود ندارد؟

استاد: بله، تشکیکی دیگر وجود ندارد؛ یعنی همان تجلّی واحد باعث می‌شود که همۀ این مظاهر پیدا بشوند و همۀ این مظاهر، مظاهر خودش هستند؛ یعنی همۀ اینها نشان دهندۀ باطن خودشان که همان وجودِ منبسط و وجودِ مطلق است، هستند.

تفاوت نظر عرفاء و فلاسفه در بحث تشکیک

تلمیذ: پس چطور است که ما می‌بینیم عرفاء هم قائل به تشکیک در مظاهر هستند؟! آیا می‌توانیم بگوییم که به مسلک ایشان هم اشکال وارد است؟

استاد: عرفاء که تشکیک را در مظاهر می‌برند از این باب است که بالأخره یک مظهریّتی را معتقد هستند؛ و وقتی که ما به یک مظهریّتی معتقد بشویم، خواهی‌نخواهی تشکیکی در مرحلۀ او خواهد آمد.

چون فلاسفه تشکیک را در حقیقت وجود برده‌اند، کار خراب می‌شود. اما اگر مَظهَر را فقط به‌عنوان مظهریّت بدانیم دیگر اشکالی پیش نمی‌آید؛ چون همۀ مظاهر به تمام مراتبشان مَظهَر هستند و این معنا در خودِ مظهریّت خوابیده و منطوی است؛ مَظهَر یعنی چیزی که از خودش هیچ ندارد.

تمام این مظاهری که به انواع و اقسام مختلف هستند مانند: مَظهَر تام، مظهَر ناقص، مظهَر کمال، مظهَر غیر کامل، مظهَر غضب، مظهَر شهوت، مظهَر لطف، مظهَر رحمت؛ مراتب تشکیکی هستند که باعث تعیّن و تحقّق استقلالی در مَظهَر نمی‌شوند، بلکه لازمه و خصوصیّت ذاتی مَظهَر این است که اختلاف داشته باشد.

مثالی برای تبیین تشکیک عرفاء در مظاهر

اگر دریا را تصوّر کنید، می‌بینید که این دریا حالات مختلفی به خودش می‌گیرد؛ گاهی موج برمی‌دارد و این موج، یک متر است و گاهی همین دریا یک موجی برمی‌دارد که شصت متر است. شصت متر بودن و یک متر بودن هر دو آب است، منتها ارتفاع این کم است و ارتفاع آن زیاد است. ما نمی‌توانیم بگوییم که الآن هیچ نوع مرتبۀ تشکیکی در موج وجود ندارد؛ چون داریم تفاوت امواج را می‌بینیم: موج یک متری، دو متری، سه متری و بعضی جاها به شصت متر هم می‌رسد که خیلی خسارت می‌زند؛ درحالی‌که تمام اینها آب است.