بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (4)

محالیّت نه از باب اینکه پرودگار عاجز است، بلکه محال به این معنا است که تحقّق محال نسبت به ما و پرودگار یکسان است؛ مثل روایتی که در همین کتاب هست: شخصی از امیرالمؤمنین علیه السّلام سؤال می‌کند: آیا پرودگار می‌تواند دنیا را درون تخم‌مرغی جای بدهد، بدون اینکه نه از حجم دنیا کاسته شود و نه بر حجم تخم‌مرغ افزوده شود؟

حضرت می‌فرمایند: نسبت عجز به خدا نمی‌شود داد، ولی این امر محال است!¹ محال است یعنی چه؟ یعنی تو خودت الآن محال را تصوّر می‌کنی که می‌گویی با فرض این حجم تخم‌مرغ، این حجم دنیا در آن بگنجد! این محال است!

یا اینکه فرض کنید در یک آنْ، در یک زمان و با جمیع شرایط تناقض، هم باران در یک نقطه ببارد و هم نبارد! خدا هم نمی‌تواند این کار را انجام بدهد به‌خاطر اینکه این محالیّت اختصاص به ما ندارد و در اینجا محال را فرض کرده‌ایم.

مثل‌اینکه خدا بخواهد برای خودش شریک‌الباری درست کند! این فرض اصلاً فرضِ محال است و او نمی‌تواند برای خودش شریک‌الباری درست کند؛ چون خلقِ شریک‌الباری با خصوصیّات ربوبی موجب نفی خود پرودگار است و وجود خدا را طرد می‌کند و تشارک در جنس و فصل و احتیاج و ترکّب و... پیش می‌آید.

یک شعری سعدی دارد:

اگر معنای این شعر این باشد که شما وجود را از عدم بیرون می‌کشید، این محال است و باطل! ولی اگر منظور از عدم در شعر، عدم ذاتی باشد؛ یعنی ماهیّاتی که عدم ذاتی دارند، لباس هستی می‌پوشند؛ این دیگر اشکال ندارد.

بالأخره سؤال ما این است: این شیئی که الآن تحقّق پیدا کرده و لباس وجود به خودش پوشانده و قبلاً نبوده است، از چه چیزی کینونیّت پیدا کرده است؟ می‌گویند که از ارادۀ پرودگار است؛ یعنی اگر او اراده کند همه محقق می‌شوند!