بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (4)

روایت هشتم: فرق بین انشاء و اختراع

دو روایت دیگر هم در اینجا هست که یکی در صفحۀ 98 است و دیگری در صفحۀ 115. این روایات را بنده به‌عنوان نمونه عرض کردم و دیگر سراغ بقیّه نرفتم.

در صفحۀ 98 یک روایتی از امام رضا علیه السّلام است که محمد بن زید می‌گوید که آمدم خدمت امام رضا علیه السّلام و از توحید سؤال کردم. حضرت این‌طور به من املاء فرمودند و من نوشتم:

«الحمد للّهِ فاطِرِ الأشیاءِ إنشاءً و مُبتَدِعِها ابتداءً بقَدرتِه و حکمتِه، لا مِن شی‌ءٍ فیَبطُلَ الاختراعُ»؛ اختراع یعنی از عدم و نبود به وجود آوردن، نه‌اینکه نبود را تبدیل به بود بکنند! یعنی شیئی را که هست، از آن شیءِ بود، تغیّر و تبدلّش نمی‌دهد؛ همان‌طور که قبلاً عرض کردیم کاری که ما می‌کنیم اختراع نیست، بلکه کار ما نقلِ مکان و تبدّل و تغیّر است؛ مثلاً یک گچی را از جایی برمی‌داریم و می‌آوریم در یک جای دیگر. حضرت در اینجا می‌فرمایند:

خلقت پروردگار «من شیء» نیست تا اختراع او باطل بشود، بلکه او وجود خودش را تنازل داده است.

روایت نهم: عدم منافات وجود مجرّد با وجود مادّی

در صفحۀ 115 یک روایت از امام صادق علیه السّلام است که می‌فرمایند:

«فاللهُ تبارکَ و تعالیٰ داخلٌ فی کلِّ مکانٍ»؛ او در هر مکانی هست! درحالی‌که اگر وجود مجرّد منافات با وجود مادّی داشته باشد، دیگر در این‌صورت او در هر مکانی نیست.

پس در هر مکانی که شما بخواهید تصوّر بکنید، خداوند هست؛ الآن اگر این شیء، مکان است پس او در اینجا هست. داخل این هم مکان است، پس در آن هم هست. سلول‌ها و ذرّاتِ آن هم مکان است، پس در ذرّاتِ آن هم هست. پس حتی به وهم هم نمی‌آید که در ذرّه‌ای از ذرّات، وجود پرودگار نباشد.

«داخلٌ فی کلِّ مکانٍ وَ خارجٌ مِن کلِّ شیءٍ»؛ درعین‌حال که داخل در هر مکانی است، خروج از هر شیئی دارد؛ یعنی ما نمی‌توانیم بگوییم که این، آن است، بلکه این صورتی است از وجود او.