بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (4)

روایت چهارم: وابستگی تام ماده به مجرّد

روایت بعدی از امام رضا از پدرشان موسی بن جعفر علیهم السّلام است که می‌فرمایند: امیرالمؤمنین علیه السّلام در مسجد کوفه خطبه خواندند. بعد می‌رسند به اینجا که می‌فرمایند:

«فقال الحمدُ للّه الّذی لا مِن شی‌ءٍ کان و لا مِن شی‌ءٍ کَوَّنَ ما قد کان، مُستَشهِدٌ بحُدوثِ الأشیاءِ علی أزلیّتِه و بما وَسَمَها به مِن العَجز علی قدرتِه و بِما اضطرَّها إلیهِ مِن الفَناءِ علی دَوامِه لم یَخْلُ منه مکانٌ فیُدرَکَ بأیْنِیَّةٍ».¹

«فقال الحمد لله الّذی لا مِن شی‌ءٍ کان»؛ این عین و نظیر همان روایتی است که قبلاً دیدیم. «و لا مِن شی‌ء کَوَّنَ ما قد کان»؛ این عبارت نسبت به روایت قبل، عبارت صریح‌تری است. تکوّنِ اشیاء از شیئی نیست.

«لم یخلُ منه مکانٌ فیُدرک باَینیّةٍ»؛ مکانی از او خالی نیست. خب چطور ممکن است وجود پرودگار که وجود مجرّد است، در مکان بگنجد؟ پس معنای روایت این است که مکان با اینکه یک وجود مادّی است، در قبال مجرّد، استقلالی ندارد. خود تعیّن و تقیّد و تحقّق خارجی مکان، فانی در وجود مجرّد است.

پس وجود مجرّد، خود مکان را هم شامل می‌شود و در بر می‌گیرد، نه‌اینکه مکان در قبال وجود مجرّد قرار بگیرد به این‌صورت که آن وجود مجرّد همین‌طور پایین می‌آید ولی همین‌که می‌خواهد به مکان برسد، توقّف می‌کند و یک حجابی زده می‌شود بین عالم مادّه و وجود مجرّد! نه‌خیر، خود مکان داخل در او است، چه برسد به عوالم دیگر که تعیّن مکانی هم ندارند.

روایت پنجم: اندکاک همه موجودات در ذات پروردگار

روایتی دیگر در صفحۀ 78 است که امیرالمؤمنین علیه السّلام در مسجد کوفه نشسته بودند و یک مردی که چهرۀ زرد رنگی داشت و از یهودی‌های یمن بود ـ در روایت دارد: «کانّه من مُتَهَوِّدةِ الیَمَن» ـ می‌آید پیش حضرت و می‌گوید: یا أمیرالمؤمنینَ صِفْ لَنا خالِقَک و انْعَتْهُ لنا کأنّا نَراه و ننظُر إلیه، فسبّحَ علیٌ علیه السّلام ربَّه و عَظَّمه عزّوجلّ و قال: الحمدلله الّذی هو أوّلٌ بِلا بَدیءٍ مِمّا»