وحدت شخصیّه و نوعیّۀ وجود

نمی‌تواند بگوید که من واحد هستم و درعین‌حال حکایت می‌کنم از یک احدی که او مانند ندارد! اینکه نمی‌شود! تو که مانند داری، نمی‌توانی حکایت از بی‌مانند بکنی! وقتی تو می‌توانی حکایت از بی‌مانند بکنی که خودت هم بی‌مانند باشی. آن‌وقت می‌توانی بگویی که چون من بی‌مانند هستم، علّت من هم بی‌مانند است. من بی‌مانند هستم در رتبۀ خودم و علّتِ من بی‌مانند است در رتبۀ أعلی. معنای مسئله این است، حالا به آن می‌رسیم.

پس همان‌طوری‌که پروردگار مقام احدیت دارد ـ به خود ننازد ـ ما هم مقام احدیت را داریم! ما هم همان مقام احدیت را داریم، منتها مقام احدیت او، مقام احدیت اطلاقی و سِعیّ است، ولی مقام احدیت ما، مقام احدیت محدود و مقیّد است. پس همۀ ما مقام احدیت را داریم.

تفاوت میان احدیّت و واحدیّت مخلوقات

بنابراین در اینجا بین «احد» و بین «واحد» چه فرقی پیش می‌آید؟ واحد در اینجا به معنای وحدتِ لا بشرط لحاظ می‌شود؛ یعنی شما یک وحدتی را لحاظ بکنید لا به شرطِ از مانند او بودن و در این صورت نظیر او داشتن است. البتّه ما نظیر هم از باب تسامح می‌گوییم و الاّ نظیر واقعی که نداریم! منظورمان همین نظیر در عنوان مظهریّت است؛ چون عروض عنوان مظهریّت بر این مظاهر، خودش یک عنوانِ مماثل و متشارک بین این مَظهَر و مظاهر دیگر است. از این نقطه‌نظر این واحد هم بر این مَظهَر حمل می‌شود و هم بر آن مَظهَر و هم بر مظاهر دیگر.

پس از نقطه‌نظر مظهریّت این مَظهَر با مظاهر دیگر در این عنوان اعتباری شریک می‌شود؛ چون مَظهَر اعتباری است. و به‌خاطر این شرکت، واحد بر این مَظهَر و مظاهر دیگر اطلاق می‌شود.

این مسئله به خاطر این است که ما گفتیم واحد را به لحاظ اثباتی بر ذات حمل می‌کنیم. ما به پروردگار در مقام عماء، واحد نمی‌گوییم؛ چون در آن مقام هنوز اثبات نشده است. اثبات وقتی است که ظهور پیدا بکند و مَظهَر پیدا بکند، وقتی است که برای خودش مَظهَر درست بکند. و وقتی برای خودش مَظهَر پیدا کرد، آن مَظهَر می‌شود واحد.