وحدت شخصیّه و نوعیّۀ وجود

بنابراین چون مظهریّت هم بر این مَظهَر و هم بر سایر مظاهر صادق است؛ لذا اطلاق واحدیّت هم بر این مَظهَر و هم بر بقیّۀ مظاهر صادق است. و اما اگر از نقطه‌نظر کنهِ ذات این مَظهَر، نه از نقطه‌نظر اطلاق عنوانِ مَظهَر بخواهیم نگاه بکنیم، این احد است.

اعتباری بودن کثرت در قبال وحدت

تلمیذ: آیا اطلاق احد بر مظاهر مانند اطلاق واحد یک امر اعتباری می‌شود؟

استاد: احد اعتباری نیست؛ واحد یک امر اعتباری می‌شود ولی احد دیگر اعتباری نمی‌شود. گفتیم که احد نشئت گرفتۀ از خود ذات است؛ تشخّص مساوی با وجود است، وجود هم مساوی با وحدت است، و وحدت هم مساوی با حقّۀ هوهویّة است.

واحد از نقطه‌نظر مشارک بودنِ این مظاهر است در صِرف مظهریّت. اما از نظر خصوصیّت چون هر مَظهَری به‌طورکلّی با مظاهر دیگر تفاوت دارد؛ پس مانند ندارد، و مانند که نداشت می‌شود یکتا، همچون ذات پروردگار.

تلمیذ: طبق بیانی که فرمودید، آیا نتیجه این می‌شود که کثرت اعتباری است و در مقابل وحدت نیست؟

استاد: بله، کثرت از نقطه‌نظر مظهریّت است؛ یعنی چون مظهریّت متعدّد است، کثرت از اینجا پیدا می‌شود. ولی همان‌طوری‌که یک روز این قضیّه را عرض کردم، کثرت به هر مقدار که زیاد بشود، وحدت را بیشتر اثبات می‌کند؛ چون جهات نقص بیشتر از بین می‌روند و جهت کمال که همان وجود است، بیشتر تجلّی پیدا می‌کند.

پس او چون واحد است؛ هرچه کثرت زیاد بشود، وحدت بیشتر اثبات می‌شود. یک شعری است که می‌گوید:

زلف آشفتۀ او یعنی این عالم تکثّرات.

تلمیذ: آیا بین صدور و خلق تفاوت است؟ بعضی می‌گویند که تقدیر به یکی تعلّق می‌گیرد و به دیگری تعلّق نمی‌گیرد؟!

استاد: هر چیزی که به ظهور بیاید تقدیر است، و به نظر بعید می‌آید که کسی بین این دو فرق بگذارد!

بله تقدیر است، منتها چه تقدیری؛ تقدیر بی‌نهایت! هرچه که به تعیّن دربیاید، تقدیر است؛ حالا دیگر فرقی نمی‌کند که تعیّن تجردی باشد یا تعیّن مادّی.