بیان چهار مسلک در بحث وحدت وجود

عدم تفرّق وحدت شخصیّۀ وجود با تحقّق آثار مختلف 

به عبارت دیگر مراتب مختلفۀ از عالم وجود از این نقطه‌نظر که ما مقدّماتی را در اینجا سرهم کردیم؛ اطلاق در وجود را مبرهن کردیم و عدم محدودیّت ذاتیّۀ برای وجود را مبرهن کردیم، لا یتناهی بودن و اطلاق در وجود پروردگار را ما بیان کردیم و عدم محدودیّت در هویّت پروردگار را بیان کردیم. وقتی ما تمام اینها را بیان کردیم، این مقدّمات ما را ملزم می‌سازد بر اینکه منظور ما از وجود، یک واحد شخصیّه باشد.

و اگرچه این عوالم امکان از آن واحد شخصیّه به‌وجود آمده‌اند، ولی در عوالم امکان، وجود اختلاف در آثار باعث نمی‌شود که آن وحدت شخصیّه انثلام پیدا بکند، شکاف بردارد و تکّه‌تکّه بشود؛ و هر عالمی یک تکّۀ از او را به خود اختصاص بدهد، و خود آن تکّه هم به تکّه‌های غیرمتناهی تقسیم بشود، همان‌طوری‌که مشکّکین در وجود و فهلویّین به این معنا معترف هستند.

روی این حساب گرچه این اختلافات، اختلافات حقیقی است و واقعاً بین اسماء و صفات الهی اختلاف وجود دارد، و هر اسمی دارای اثر خاصّی است و هر موجودی اثری دارد سوای اثر دیگر موجودات؛ یعنی موجودات اثرهای متضاد و متناقضی دارند، ولی این اثرها باعث نمی‌شود که اینها خود را از آن ریشۀ خود جدا بکنند و برای خودشان یک حکومت مستقلّه تشکیل بدهند، و برای خودشان حکومت در حکومت به‌وجود بیاورند و هر کدام به راه خودشان بروند. بلکه تمام اینها از نقطه‌نظر خصوصیّات و هویّت وجودی خودشان، اتّکاء به آن وجود مطلق دارند.

این نظر مرحوم صدرالمتألّهین است. و می‌توانیم بگوییم که این نظر، نظر پذیرفته شده‌ای است؛ درصورتی‌که ما یک تصحیح و ترمیمی در این نظریّه بنماییم!

مسلک چهارم: مسلک عرفای شامخین و ذوق‌المتألّهین

نظر دیگری که در اینجا به عنوان نظر چهارم در وحدت وجود مطرح می‌شود، همان نظری است که بسیاری از حکماء و حتّی عرفاء آن نظر را رد کرده‌اند.