بیان چهار مسلک در بحث وحدت وجود

پس اگر ما کلّی را واحد بالسنخیّه و بالنوعیّه بدانیم که همۀ اصناف موجودات را در برگرفته است و همۀ آنها مصداق آن وجود هستند ـ که مشکّکین در وجود و حکماء مشّاء همین مطلب را می‌فرمایند ـ بنابراین باید بگوییم که خود اصل وجود یک مفهوم و یک مصداق است.

یعنی یک مفهوم واحد به عنوان کلّی طبیعی و هیولای مبهمه دارای مصادیق مختلفة الحقایق است، حالا مختلفة الحقایق هم نگوییم بالأخره دارای مصادیق مختلفة الآثار است؛ مانند انسان که هیولای مبهمه و کلّی طبیعی است که دارای مصادیق مختلفة الآثار و مختلفة العوارض است، گرچه در حقیقت، واحد است.

و با بیانی که در جلسۀ قبل عرض کردیم، هر شیء مبهمی تا وقتی در مرحلۀ ابهام است، هیچ‌وقت لباس وجود به خود نمی‌پوشاند. بنابراین با این بیان، وجود پروردگار دارای یک سنخه است، یعنی وجود دارای یک حدّ ماهوی و اگر بخواهیم بهتر بگوییم دارای یک حد هوهوی است، و بقیّۀ اشیاء و ممکنات هم دارای حدود دیگری هستند.

پس ما در این‌صورت به وجود پروردگار حدّ زده‌ایم و آن را محدود کرده‌ایم و از لا یتناهی بیرون آورده‌ایم. و این، باعث ترکیب در ذات می‌شود و باطل است. این تقریر بیانِ مذهب فهلویین و مشکّکین در وجود و نحوۀ ابطال این مسلک بود.

مسلک دوم: وحدت نظر و وحدت شهود

قول دوم در مسئلۀ وحدت وجود این است که منظور ما از وحدت وجود، وحدت نظر و وحدت شهود است. یعنی می‌گویند تمام عوالم با حفظ مراتب مختلفۀ کمالیّه و مراتب مختلفۀ عَرْضیّه و طولیّه در عالم امکان(مراتب طولیّه یعنی از نقطه‌نظر خود عوالم طولی؛ مادّه، برزخ، مثال، ملکوت سفلیٰ وعلیا، تا برسد به جبروت و لاهوت، و هر چیزی که در آن عوالم هست! و همین‌طور مراتب عَرْضیّه؛ یعنی خود ممکنات و موجودات در هر عالَمی) آقایان می‌گویند تمام اینها.دارای اوصاف، عوارض و آثار مختلفی هستند. و ما نمی‌توانیم این مسئله را انکار بکنیم؛ چون خود ما هم داریم این مسئله را می‌بینیم و مشاهَد ما است.