بیان چهار مسلک در بحث وحدت وجود

این آقایان می‌فرمایند که عارف وقتی نگاه به موجودات می‌کند، معبود را در موجودات می‌بیند؛ یعنی دیگر به موجودات با نظر استقلالی نگاه نمی‌کند، بلکه با نگاهی که به موجودات می‌کند، سبب و افاضه و صورت خدا را در موجودات می‌بیند. به عبارت دیگر به هرچه بنگرم عکس رخ یار جلوه‌گر است.¹ عارف خدایی که این را درست کرده است را می‌بیند.

تبیین معنای نظر آلی و استقلالی

من‌باب‌مثال اگر شما نگاه بکنید به نقشی که نقّاشی آن را می‌پردازد؛ یک وقت به نقش نگاه می‌کنید، و یک وقت به چیره‌دستی استاد نگاه می‌کنید. اینها دوتا هستند؛ اگر به نقش نگاه بکنید، نظر استقلالی کرده‌اید، ولی اگر نقش را می‌بینید و به چیره‌دستی استاد نگاه می‌کنید، نظر آلی می‌شود.

وقتی که شما مشهد مشرّف می‌شوید، در راه که با قطار حرکت می‌کنید و به سمت مشهد می‌روید، گنبد امام رضا علیه السّلام از چند فرسخی مشهد پیدا است. وقتی که نگاه به آن گنبد می‌کنید؛ در وهلۀ اول که نگاه می‌کنید، خود گنبد را می‌بینید. این نظر، نظر استقلالی است. بعد یک مقداری که دوباره توجّه کردید، می‌گویید: السّلام علیک یا علی بن موسی الرضا! یعنی دیگر زردی گنبد را نمی‌بینید و توجّه به خود گنبد ندارید، گنبد را می‌بینید ولی به امام رضا سلام می‌کنید. این می‌شود نظر آلی.

در باب حج هم مسئله همین‌طور است؛ مثلاً می‌گویند شخصی که مُحرِم است نباید به آینه نگاه بکند، و اگر نگاه بکند باید کفّاره بدهد. لذا در آنجا در این آسانسورهای هتلی که ما بودیم، روی آینه‌ها را با کاغذ چسبانده بودند تا افرادی که داخل آسانسور می‌شوند به آنها نگاه نکنند و خودشان را در آینه نبینند.

بعد من داشتم کاغذ را کنار می‌زدم، یکی از همین رفقا گفت که به آینه نگاه نکن! روحانی کاروان هم که آنجا بود، گفت: آقا آینه است! گفتم: آیا نظر استقلالی در آینه حرام است یا نظر آلی؟ کدام‌یک از آنها حرام است؟ چون بندۀ خدا مسئله را نمی‌دانست، متوجّه نشد که من چه می‌گویم!