بیان چهار مسلک در بحث وحدت وجود

نظر استقلالی در آینه که حرام نیست؛ انسان به آینه نگاه بکند برای‌اینکه آینه را بخرد، این که حرام نیست! آنچه که حرام است، نظر آلی در نگاه به آینه است؛ یعنی من به آینه نگاه بکنم و بخواهم خودم را ببینم. نه‌اینکه به آینه نگاه کنم و موج را ببینم، یا به آینه نگاه کنم و بخواهم آن را بخرم. می‌خواهم بگویم که این مسائل در فقه هم مبتلا به است و واقع می‌شود.

اشکال مسلک دوم در وحدت وجود

روی این حساب آنچه که به‌واسطۀ آن می‌شود به این قول اعتراض کرد این است که شما نفی ثبوت ثنویّت را از این مسلک نمی‌نمایید. در اینجا وحدت در لسان آقایان وحدت شهودی و وحدت اثباتی است نه وحدت ثبوتی! درحالی‌که بحث ما در وحدت وجود، وحدت ثبوتی است و ما به اثبات کار نداریم. ما می‌خواهیم ببینیم در عالَم خارج آیا وحدتی وجود دارد یا ندارد؟ حالا اینکه ما این وحدت را ادراک می‌کنیم یا نمی‌کنیم، یک بحث دیگری است.

شما می‌گویید که ما یک وحدت را می‌بینیم و آن وحدت، وحدت پروردگار است؛ خدا یکی است و یک نظر در اینجا هست. یعنی وقتی که عارف نگاه می‌کند، یک چیز در اینجا می‌بیند. آیا آنچه را که می‌بیند درست است یا درست نیست، مطلب دیگری است! بحث در مقام ثبوت است نه در مقام اثبات.

آقایان [قائلین به قول دوم] نمی‌گویند که در عالم ثبوت هم یکی هست و جز یکی نیست، اینها می‌گویند آنچه را که ما می‌بینیم، یک چیز می‌بینیم. سعدی می‌گوید:

یک وقتی جناب سعدی می‌خواهد بفرماید که برای عالم، هستی و وجودی نیست و بر عالَم و ماهیّات متخلّقۀ در عالَم، عدم حاکم است. در این‌صورت این حرف، حرف صحیحی است؛ که عدم حاکم است و آنچه که از حقیقت هستی متحقّق است، مختصّ ذات او است!