اثبات وجود ذهنی و ردّ قول قائلین به اضافه و شبح

یا در «المعدومُ المطلق لا یُخبر عنه»؛ ما تصوّر معدوم مطلق را کرده‌ایم گرچه معدومِ مطلق در خارج هیچ عینیّتی ندارد. و همین‌طور شما وقتی یک کلّی را در نظر می‌گیرید و بعد آن را معرّای از زوائد و مصادیق تصوّر می‌کنید؛ مثلاً یک انسان را در نظر می‌گیرید و بعد بر آن حکم می‌کنید: الانسانُ حیوانٌ ناطقٌ. تصوّر انسان بدون تصوّر زید و عمرو و بکر در خارج معنا ندارد، ولی شما همین انسان کلّی را در ذهن تصوّر کردید و بعد بر آن حکم کردید. این را می‌گویند: «صرف‌الحقیقة»؛ یعنی شما یک حقیقت البتّه در اینجا یک ماهیّتی را تصوّر می‌کنید به صورت ساذِج، مبرّا و معرّای از زوائد. مثلاً شما سفیدی را تصوّر می‌کنید که این سفیدی در ضمنِ ثلج، قرطاس و بقیّۀ مصادیقِ سفیدی در ذهن آورده می‌شود.

همۀ اینها دلیل بر این است که ما یک وجودی سوایِ وجود خارجی و سوای وجود در اعیان داریم، که صُوَر در این وجود تحقّق پیدا می‌کنند. البتّه فعلاً کاری نداریم به اینکه نحوۀ تحقّق این صور چگونه است؟ فعلاً در مقام ثبوت هستیم و نحوۀ اثبات آن برای بعد بماند. فعلاً ما در این مقام هستیم که غیر از تصور تحقّقِ اعیان در خارج، یک نحوۀ وجود دیگری هم داریم. در این وجود کسی نمی‌تواند شک کند چون بالأخره هست و همین برای ما کافی است.

نظریه‌های متفاوت در کیفیت تحقق وجود ذهنی

در اینکه مطلب به این نحو است کسی شک نکرده است. آن چیزی که مورد بحث قرار گرفته است بحثِ در کیفیت آن است؛ که آنچه که ما در ذهن تصوّر می‌کنیم آیا صرفِ اضافه و تعلّق نفس به خارج است؟ آن‌طوری‌که متکلّمین و اشعری‌ها می‌گویند. یا اینکه شَبَح است؟ که قدماء قائلِ به اشباح بوده‌اند. یا اینکه کیف است؟ که مختارِ مرحوم صدرالمتألّهین است که می‌گویند صُوَر، کیف نفسانی هستند. یا اینکه هیچ‌کدام از اینها نیست؟