اثبات وجود ذهنی و ردّ قول قائلین به اضافه و شبح

کلام صدرالمتالهین در کیفیت وجود ذهنی

تلمیذ: چگونه امکان دارد که صور کیف نفسانی باشند؟ اصلاً وجود ذهنی با کیف جمع نمی‌شود؟

استاد: کیف بودن منافاتی با وجود ذهنی ندارد! مگر کیف وجود نیست؟ شما در اینجا می‌توانید بگویید ماهیّت، جوهر است پس نمی‌تواند کیف باشد! ولی وجود مگر تقسیم نمی‌شود به جوهر و عرض؟ خود اعراض هم جزء وجود هستند؛ وجودِ عرض با وجودِ جوهر منافاتی ندارد.

حالا صحبت در این است که آیا ماهیّت که قسیم برای وجود است، با وجود در یک جا توافق دارند و جمع می‌شوند یا نه؟ شما مگر در اعیان خارجی ماهیّت را با وجود در یک جا جمع نمی‌بینید؟! یا از همدیگر جدا می‌بینید؟! حالا همین وجود خارجی تبدیل می‌شود به وجود ذهنی، چه اشکالی دارد؟!

تلمیذ: در این‌صورت بگوییم که قائلین به اضافه و اشباح هم همین را می‌گویند؟

استاد: در قائل به اضافه این مسئله نیست، چون آنها نمی‌گویند که در ذهن رسوخ پیدا می‌کند بلکه آنها می‌گویند که صرف یک ارتباطی است که برقرار می‌شود. قائل به شبح شدن یک مسئلۀ دیگر است؛ آنها می‌گویند که صرفِ ارتباط بین ذهن و خارج است.

و ردّ بر آنها این است که این ارتباط تا وقتی است که معلوم حاضر باشد ولی وقتی که معلوم رفت، باز  هم ما آن صورت را می‌بینیم، درحالی‌که ارتباط دیگر وجود ندارد. قائلین به اشباح یک مسئلۀ دیگری را مطرح می‌کنند که ما حالا راجع به آن صحبت نمی‌کنیم.

عدم منافات قول به شبح با کیف نفسانی

ولی منافاتی ندارد که ما قائل به شبح باشیم و درعین‌حال قائل به کیف نفسانی هم باشیم. یعنی منافات ندارد که شبح، کیف نفسانی واقع بشود. نظریّۀ اشباح در مقابل قول افرادی است که معتقد هستند به اینکه ماهیّت بنفسه در ذهن می‌آید نه شبحش. اما اینکه آیا کیف نفسانی هستند یا نه؟ یک مسئله دیگری است؛ چون ممکن است که ما بگوییم ماهیّت خودش به تنهایی کیف نفسانی است و در ذهن حضور پیدا می‌کند و ممکن است بگوییم شبحش به صورت کیف نفسانی در ذهن حضور پیدا بکند.