اثبات وجود ذهنی و ردّ قول قائلین به اضافه و شبح
بررسی نظریات مختلف در کیفیت تحقق وجود ذهنی
این درس اولین جلسه از سلسله دروس شرح منظومه در موضوع وجود ذهنی است که توسط حضرت استاد آیت الله حاج سید محمد محسن حسینی طهرانی ایراد شده است. در این درس ایشان به بیان کیفیت تحقق وجود ذهنی و اثبات آن اشاره مینمایند. حضرت استاد با بیان دلیل مرحوم سبزواری بر اثبات وجود ذهنی درس را شروع کرده و در ادامه به نظریات مختلف در این موضوع پرداختهاند. از آنجایی که اختلافی در اصل تحقق وجود ذهنی در بین حکما و فلاسه وجود ندارد، تمرکز این مباحث در کیفیت تحقق و حقیقت وجود ذهنی میباشد. استاد حسینی طهرانی اعتقاد به شبح بودن وجود ذهنی نسبت به وجود خارجی و همچنین اضافه بودن آن را توضیح داده و هر دوی این نظریات را نقد مینمایند. در پایان با اشاره به عدم امکان معرفت به فصول اشیاء کلام قائلین به حصول ماهیت اشیاء در ذهن را نقد کرده و حصول ماهیت در ذهن را امری مقول به تشکیک میدانند. این درس مقدمهای بر مبحث وجود ذهنی بوده و حضرت استاد در ادامه دروس به توضیح مفصل این مبحث پرداخته اند.
مرتب سازی:
اثبات وجود ذهنی و ردّ قول قائلین به اضافه و شبح
5قائل به شبح در قبال کیف نیست بلکه در مقابل نفسِ ماهیّت است. که مختار حکما و مرحوم صدرالمتألّهین همین است که نفسِ ماهیّت در ذهن حضور پیدا میکند، یعنی عین همان ماهیّت حضور پیدا میکند منتها با وجود ذهنی. و در اینصورت اشکال قائلین به شبح که میگویند پس چرا خواص و آثار خارجی در ذهن پیدا نمیشود؟ دیگر وارد نمیشود.
اختلاف مرحوم سبزواری و ملاصدرا در حقیقت وجود ذهنی
بههرصورت مرحوم ملاّصدرا قائل به کیف نفسانی است و در جایجای کتابشان به این مطلب تصریح دارند.1 و مرحوم حاجی هم در اینجا مخالفت خودشان را با ملاّصدرا نشان دادهاند و میفرمایند: «و لکن بعد اللتیا و الّتی لستُ أفتی بکون العلم کیفًا حقیقةً و إن أَصَرَّ هذا الحکیم المتألّه علیه فی کتبه»؛2
عقیدۀ مرحوم ملاّصدرا این است که وجود، کیف نفسانی است. البتّه ما بعداً به این مسئله میرسیم و نظر خودمان را در بحث وجود ذهنی که هم مخالف با مرحوم ملاّصدرا و هم مخالف با مرحوم حاجی است خدمتتان عرض خواهیم کرد. که بحثِ در آنجا با بیان مطلب اسفار بهتر روشن میشود.
در اصل مسئلۀ وجود ذهنی کسی شک ندارد و صحبت در نحوه و کیفیت آن است. مطلبی که در اینجا میشود مطرح کرد این است که وجود ذهنی از چه مقولهای است؟ این علمی که ما پیدا کردیم و در ذهن، نقش بسته است از چه مقولهای است؟ آیا خود ماهیّتِ شیء خارجی در ذهن نقش میبندد؟ یا همانطوریکه قائلین به اشباح میگویند؛ عکسی از آن شیء خارجی در ذهن انسان نقش میببندد؟
نقد قول به شبح بودن وجود ذهنی
در مرحلۀ ابتداً ما میتوانیم فوراً این مسئله را رد بکنیم، یعنی فوراً این قضیّه را با دوتا حرف، کنار بگذاریم؛ بهاینصورت که بسیاری از چیزهای خارجی که ما تصوّر میکنیم اصلاً قابل عکسبرداری نیستند. مثلاً وقتی شما محبّت یک شیء را تصوّر میکنید، اصلاً قابل عکسبرداری نیست چون اینها جزء معانی مجرّده هستند. یا منبابمثال شما وقتی تفکّر را تصوّر میکنید قابل عکسبرداری نیست.
- الحکمة المتعالیة، ج 1، ص 265.
- شرح المنظومة، ج 2، ص 145: «ولکن بعد از آنچه که در اینجا بیان نمودیم، نظر ما این نیست که علم حقیقتاً کیف است، گرچه این حکیم متألّه (مرحوم ملاّصدرا) در کتب خودشان بر این مطلب اصرار دارند.» (محقق)