تحلیل معنای قضیه حقیقیه و کیفیت جعل احکام شرعی

لذا شما باید در محمولاتی که بر موضوع حمل می‌شوند کمال دقّت را داشته باشید و ببینید که آیا این وصفی که بر موضوع حمل می‌شود به شرطِ وجود موضوع است یا به شرطِ ماهیّت است؟

موضوع برای تکلیف در جعلِ شارع چیست؟

و از اینجا می‌فهمیم که منظور از مکلَّفی که موضوع برای تکلیف در جعلِ شارع است آیا مکلَّفِ موجود است یا ماهیّتِ مکلَّف؟ منظور مکلَّف موجود است چون ماهیّت مکلَّف که نباید نماز بخواند بلکه مکلَّفی که در خارج راه می‌رود باید نماز بخواند، مکلَّفی که در خارج دو متر قد دارد باید نماز بخواند. نه‌اینکه انسان بما هو حیوانٌ ناطق باید نماز بخواند ولو اینکه در خارج هم وجود پیدا نکند. این می‌شود قضیّۀ خارجیّه.

نقد نظریّۀ مرحوم نائینی در جعلِ شرعی

پس اشکال مرحوم نائینی ـ رحمة الله علیه ـ در اینجا روشن می‌شود؛ که ایشان جعلِ شرعی را بر اساس قضایای حقیقیّه گرفته‌اند درحالی‌که قضایای حقیقیّه قضایایی هستند که محمولات آن قضایا حمل بشود بر موضوع به شرط تقرّرِ ماهوی نه تحقّق و وجودِ خارجی موضوع.

چون ماهیّت، ماهیّت است این محمول روی آن بار می‌شود، نه‌اینکه چون این ماهیّت در خارج است. چون مثلّث، مثلّث است سه زاویه دارد نه‌اینکه چون این مثلّثی که ما الآن رسم کردیم! شما مثلّث را در ذهن خودتان هم بیاورید باید سه زاویه برای او درست بکنید و این مسئله در ذهن و خارج فرق نمی‌کند.

شما اگر یک شکلی را در ذهنتان بخواهید بیاورید که اصلاً این شکل در خارج امتناع داشته باشد باز آن را تصوّر کرده‌اید. من‌باب‌مثال شکلی که یک میلیارد ضلع داشته باشد، الآن شما با شنیدن این مطلب آن را تصوّر کردید! آیا الآن چنین شکلی را تصوّر نکردید؟! آن را تصوّر کردید درحالی‌که این شکل در خارج وجود پیدا نکرده است. این شکل الآن دارای کمّ است؛ یعنی صِرفِ تقرّر ماهوی این موضوع نه تحقّق خارجی آن، اقتضاء می‌کند که کم داشته باشد.