تحلیل معنای قضیه حقیقیه و کیفیت جعل احکام شرعی

عالَمِ خارج عالَم ثقل است؛ برنجِ در خارج ثقیل و سنگین است، آیا سنگینی از اوصاف وجود است یا ماهیّت؟ معلوم است که از اوصاف وجود است چون در ذاتِ برنج سنگینی نخوابیده است. این برنج بخواهد در خارج وجود پیدا بکند سنگین می‌شود. اما خود ذات و ماهیّت برنج من‌باب‌مثال نشاسته است با یک خصوصیّات دیگری.

حالا ما به این کار نداریم و فقط به همین دلیل مرحوم حاجی کار داریم، که ایشان می‌فرمایند ما در وجود ذهنی، حقیقت و ماهیّت یک شیء را در ذهن می‌آوریم درحالتی‌که اگر این ماهیّت بخواهد در خارج تحقّق پیدا بکند بدون مصداق تحقّق پیدا نمی‌کند. بنابراین می‌بینیم که این ماهیّت تحقّق پیدا کرده است پس باید یک جایگاه و وعائی داشته باشد، حالاکه آن وعاء، خارج نیست پس باید ذهن باشد.

مطلب راجع به معدوم و قاعدۀ فرعیّت را هم عرض کردیم و دیگر مطلبی در اینجا باقی نمی‌ماند، حالا متن مرحوم حاجی را می‌خوانیم.

متن شرح منظومه در وجود ذهنی

غررٌ فی الوجودالذهنی 

(لِلْشَّئْ) أی المهیّة برای شیء که منظور در اینجا ماهیّت است یعنی برای هر ماهیّتی، (غَيْرَ الْكَوْنِ فيِ الْأعْيَانِ) غیر از وجود در اعیان و خارج و هو الوجودُ الّذی یترتّب علیه الآثار المطلوبة منه، وجودی که آثار مطلوبۀ از آن وجود بر آن مترتّب می‌شود (كَوْنٌ بِنَفْسِهِ) یک کون بنفسه دارد یعنی خودش یک وجود دارد برای نفس و مهیّته و ماهیّت شیء. (نفس اشیاء و ماهیّتشان در اذهان است.)

هذا اشارة إلی ما هو التّحقیق این کلام اشاره است با آنچه مطابق تحقیق است این من أنَّ الأشیاء تحصل بأنفسها(لَدَى الْأذْهَانِ)؛ که اشیاء بماهیّتها در اذهان حاصل می‌شوند «کون بنفسه» چیست؟ و هو الوجودُ الّذی لا یترتَّب علیه تلک الآثار وجودی است که آثار وجود خارجی بر آن مترتّب نمی‌شود.

شما وقتی که آتش را تصوّر می‌کنید مغزتان ذوب نمی‌شود، مثل آن مغزی که در مغازه کلّه‌پزی می‌پزند و آن‌چنان داغ می‌شود. یعنی آثار خارجی با تصوّر این ماهیّات در کلّۀ آدم نمی‌آیند، اگر این‌طور باشد شما وقتی تصوّر یک گنبد را بکنید باید سرتان منفجر بشود، پس این‌طور نیست که همان وجود خارجی در ذهن برود.