نقد و بررسی نظر حکماء در وجود ذهنی دربارۀ عینیّت ماهیّات ذهنی و خارجی

تلمیذ: به‌نحوکلّی نمی‌توانیم بگوییم اما به‌نحو موجبۀ جزئیّه که بعضی از ماهیّت در ذهن بیاید مطلب صحیح است. و دلیل آن هم این است که می‌گوییم در بعضی از اوقات صادق است و در بعضی از اوقات کاذب است! اینکه می‌گوییم در بعضی از اوقات صادق است دلیل بر این است که در بعضی اوقات کاذب است را ما أدراک کرده‌ایم و الاّ صدق و کذبِ آن بر چه اساسی است؟

استاد: هم اینکه شما در تمام قضایا فقط بیایید در یک قضیّه اثبات بکنید که ما اشتباه کرده‌ایم، دلیل عقلی ما از بین می‌رود و حجّیت صدقِ این تصویر ذهنی ما هم از بین می‌رود. آن چیزی را که الآن من تصوّر کرده‌ام چه دلیلی دارم بر اینکه مطابق با واقع است؟! پس در این‌صورت دیگر ملاک از بین می‌رود.

تلمیذ: امکان دارد مطابق باشد و امکان دارد مطابق نباشد. ولی ما جزم داریم در جایی که می‌گوییم مطابق نیست یک ادراک مطابق با واقعی داریم که بر اساس آن ادراک با جزم می‌گوییم این نیست.

استاد: عرض بنده هم همین است که در بسیاری از مواقع خود ما به این مسئله می‌رسیم که ادراکات ما مطابق با واقع نیست، پس اینکه حکماء می‌فرمایند که ماهیّت اشیاء در ذهن می‌آید مسئله‌ای است که ما هنوز این مطلب را نفهمیده‌ایم. این تا اینجا یک مطلب!

حس، منشأ و ریشۀ تشکیل تصوّرات ذهنی

و اما مطلب دیگر اینکه آنچه را که ما برای تصویر ذهنی به آن نیاز داریم و ریشۀ آنچه که تصویر ذهنی ما را تشکیل می‌دهد حسّ است. این مطلب، مطلب خیلی روشنی است گرچه در این قضیّه اختلاف است و غالباً هم اختلاف در آن از طرف اروپایی‌ها است.¹ حالاکه مسئله روشن است ما هم دیگر دربارۀ آن صحبت نمی‌کنیم و شما خودتان می‌توانید این مسئله را در مطالب مرحوم آقای مطهّری ـ رحمة الله علیه ـ ببینید و ایشان در آنجا این مسئله را خوب شرح می‌دهند.² و حواشی هم این مطلب را دارند.