منشأ اختلاف آراء در وجود ذهنی

ولی عقل در تحلیل عقلی این را دوتا می‌کند و می‌گوید نفس یک چیز است و صورت ذهنی هم یک چیز دیگری است گرچه متّحد هستند، ولی بالأخره این عروض باعث شده است که این اتّحاد در اینجا پیش بیاید. حالا ما به اتّحاد کار نداریم ولی بالأخره این جوهر از جوهریّت خودش درآمده است و حالت عروضیّت به خود گرفته است، حالا یا کیف شده است یا کم شده است و یا اصلاً یک مقولۀ دیگری پیدا شده است. بالأخره این جوهر از جوهریّت که محلّ است و مستغنی است در آمده است و به عرضیّت که ماهیّتِ محتاج به محلّ است متلبّس گردیده است. این اشکال اوّلی بود که مرحوم حاجی بیان کردند.

اشکال دوم بر وجود ذهنی

اشکال دومی که مرحوم حاجی در اینجا می‌فرمایند و از اشکال اول مهم‌تر است این است که ما می‌دانیم هر کدام از مقولات عشر قسیم دیگری هستند. یعنی ما به‌طورکلّی ماهیّت را به ده قِسم تقسیم می‌کنیم که هر کدام از اینها قسیم برای دیگری هستند. اسم خود ماهیّت را جوهر می‌گذاریم و اسم نُه ماهیّت دیگر را اعراض تسعه یا ستّه، کمتر یا بیشتر می‌گذاریم.

پس هر کدام از اینها قسیم برای دیگری می‌شوند و امکان ندارد با هم جمع بشوند. بنابراین وقتی که هر کدام را قسیم برای دیگری قرار می‌دهیم، بین آنها تباین ذاتی برقرار می‌کنیم. و اصلاً امتیاز بین مقولات از همین تباین ذاتی بین آنها معلوم می‌شود؛ که اصلاً مقولۀ کم ربطی به کیف ندارد یعنی این در یک وادی است آن در یک وادی دیگر است!

پس یا باید مثل این تئوری آقای سروش نگاه بکنیم که دیگر همه چیز در همدیگر هستند و خواهر و برادری است.¹ در این‌صورت دیگر کم در کیف می‌رود، کیف هم در زمان می‌رود و زمان هم در وضع! ایشان می‌گویند که خلاصه همه چیز در همدیگر هستند و در این‌صورت دیگر خیلی عالی می‌شود! اسم مسلک ایشان را بهتر است که دین مزدکی بگذاریم! بالأخره یا باید این‌گونه بگوییم یا اینکه نه، باید بگوییم که مقولات با همدیگر تباین ذاتی دارند و این تباین ذاتی باعث می‌شود که اینها قسیم همدیگر باشند.