منشأ اختلاف آراء در وجود ذهنی

توضیح اجمالی اتّحاد علم و عالِم و معلوم

ان‌شاءالله بعداً همۀ این مطالب را خواهیم گفت که آن صورت ذهنی هم عین همان نفس است. به‌عبارت‌دیگر در بحث اتّحاد عقل و عاقل و معقول، علم و عالِم و معلوم می‌گوییم که ما در اینجا سه چیز تصوّر می‌کنیم ولی یک واحد بیشتر نیست. یک واحد همان ارتباط بین نفس و صورتش است. یک واحد، معلوم است که همان صورتی است که نفس با آن ارتباط برقرار کرده است و آن غیر از این صورت خارجی است. صورت خارجی معلوم بالعرض است ولی معلوم بالذّات ما، آن صورت ذهنیّه است؛ چون نفس به‌واسطۀ آن صورت با خارج ارتباط برقرار می‌کند. نفس جوهر است و خارج، مادّه است؛ در این وسط به یک واسطه احتیاج داریم که بین نفس و خارج ارتباط برقرار کند، و آن صورت حتماً باید مجرّد باشد!

پس آن صورتی که نفس با آن صورت ارتباط برقرار کرده است می‌شود معلوم؛ عالِم هم که عبارت از نفسِ بزرگوار است. بنابراین ما در اینجا سه واحد داریم: یکی عالِم که نفس است، یکی معلوم و یکی هم ارتباط بین عالِم و معلوم. تمام اینها یک واحد بیشتر نیستند. البتّه فعلاً این مطلب را به‌طور مجمل می‌گوییم!

پس به همان‌نحوی که شما درخارج بین محلّ و بین صورت و اعراض یک واحد بیشتر نمی‌بینید و عقل اینها را در تجزیه و تحلیل به مقولات نُه‌گانه و جوهر تقسیم می‌کند ـ حالا بگوییم نه مقوله یا کمتر ـ و اینها را کنار می‌گذارد و جوهر را هم در این طرف قضیّه قرار می‌دهد، همین‌طور عقل آن صوری که در ذهن هست را هم به سه چیز تقسیم می‌کند؛ یکی نفس، یکی معلوم و یکی هم علم است که عبارت از ارتباط بین نفس و بین معلوم است!

از اینجا ما می‌توانیم استفاده بکنیم که در مواردی ما معلوم داریم ولی در آن موارد علم نداریم یعنی آن صور ذهنیّه در خزینه و مخزن نفس هستند منتها علم حضوری به آنها نداریم و وقتی که نفس اینها را حاضر می‌کند تازه آن ارتباط برقرار می‌شود.