بررسی اقوال در وجود ذهنی: متکلّمین، قائلین به شبح و سید صدرالدّین

ذکر چند مثال برای حفظ ذاتیّات در انحاء مختلف

ذاتی مثلّث این‌طور نیست که مثلّث خارجی به این کیفیت باشد که زوایای آن منطبق با صد و هشتاد درجه است و وقتی که در ذهن می‌آید تبدیل به صد و نود درجه بشود! نه، ذاتیات آن طبیعت کلّیه چه در وجود خارجی و چه در وجود ذهنی باید با آن وجود ذهنی توأم و همراه باشند. مثلاً این‌طور نیست که شکلی که مجموع زوایای آن صد و هشتاد درجه است وقتی در ذهن بیاید صد و شصت درجه، صد و پنجاه درجه یا صد و هشتاد و دو درجه شود! بلکه باز آن صد و هشتاد درجه به حال خودش باقی است و تغییر نمی‌کند. بنابراین آنچه که به خود آن ماهیّت مربوط می‌شود در انحاء وجودات فرق نمی‌کند و این همان مطلبی است که خود مرحوم حاجی قبلاً فرمودند که ذات و لوازم ذاتی ماهیّت در انحاء وجودات فرق نمی‌کند. اما لوازم عَرَضی ماهیّت به‌لحاظ وجود خارجی، تغییر می‌کنند و در ذهن، نه مکان می‌خواهد و نه زمان! بله، ظرف می‌خواهد که عبارت از نفس است ولی مکان و زمان نمی‌خواهد چون مجرّد هست و از تحت زمان خارج هست و داخل در مقولۀ مِلک و امثال‌ذلک هم نیست. این عوارض مربوط به خارج هست و وجود ذهنی ثقل و سایه ندارد. البتّه مرحوم حاجی مطلب را به این‌صورت بیان نکرده‌اند.

آیا شما می‌توانید بگویید گوسفندی را که من الآن در ذهنم می‌آورم سایه دارد؟! آیا با تصوّر این گوسفند در ذهن شما سایه آمد؟! پس آن وجود ذهنی سایه ندارد، ثقل ندارد، بَع‌بَع هم نمی‌کند و آثار وجود خارجی را هم ندارد چون همۀ اینها از عوارض وجود هستند نه از عوارضِ آن ذات.

محلّ‌بودنِ یک ماهیّت لازمۀ ذاتی آن ماهیّت است و همین‌طور عَرَض‌بودنِ یک عَرَض از مقولات تسعه لازمۀ ذاتی آن مقوله است. شما نمی‌توانید یک ماهیّت را بدون اعراض تصوّر کنید، وقتی می‌گویید من گوسفندی را در ذهنم آوردم، این گوسفندی که در ذهن شما می‌آید کمّ و کیف دارد؛ لذا شما در تصویر ذهنی خودتان کمّ، کیف و اعراض دیگر این گوسفند را بر آن گوسفند ذهنی حمل می‌کنید.